Home Author
Author

Soleyman Ghasemiani

تازەترین بابەترەخنە و ئەدەبعەبدولا سلیمان مەشخەلکتێبخانەنووسەران

لە خۆرئاواوە

by Soleyman Ghasemiani
written by Soleyman Ghasemiani

کتێبی لەخۆرئاواوە، چەند باسێک دەربارەی ئەدەب و هونەری خۆرئاوا  بەرگی یەکەم لە ئامادەکردن و وەرگێڕانی شاعیر و نووسەری کرێکاری عەبدوڵا سڵێمان (مەشخەڵ) چاپ و بڵاو کرایەوە. ئەم کتێبە بریتییە لە نووسین و ئامادەکردن و وەرگێرانی گەلێ بابەتی جیاجیا و هەمەڕەنگ، هەر لە شیعرەوە تا شانۆ و تا کەسایەتییە ئەدەبییەکانی نێو مێژووی ئەدەبی کرێکاری جیهانیی. کتێبێکە بە قەبارە گەورە و دەوڵەمەند بە ناوەڕۆک لە کتێبخانەکانی کوردستان دەست دەکەوێت. شایانی باسە ئەم کتێبە لەچاپ و بڵاوکردنەوەی ناوەندی هونەر و ئەدەبی کرێکاریی هانایە.

 

0 comments
0 FacebookTwitterPinterestEmail
بەها حاجی بەکر دارتاشتازەترین بابەتکتێبخانەکولتوورنووسەران

دەنگێک لە کڵاوڕۆژنەی زیندانەوە

by Soleyman Ghasemiani
written by Soleyman Ghasemiani

“دەنگێک لە کڵاوڕۆژنەی زیندانەوە”

چەند دێڕێک لە سەر یادەورییەکی بەنرخ و دڵتەزێن

نووسینی: سلیمان قاسمیانی

 

چەن رۆژە کە پرسیاری “شورش چییە”، ئارام و ئۆقرەی لە کوڕێکی بچووک بڕێوە. ئەم شۆڕشە چییە کە باوک و خاڵی کوڕەکە هەر کامەی بە جۆرێک لێی دەڕاونن، یەکیان دەڵێ “ئەگەر شۆڕش ئەوە بێ، هەر نەبێ باشە” و ئەویتریان سەرەڕای ناڕازی بوونی لە کردەوەی شۆرشەکە دەڵێ “شۆڕش قوربانیشی دەوێ”. کوڕی کونجکاو، دوای ئەوەی کە چەن رۆژ بە شوێن باوکییەوە بۆ پرسینی پرسیارەکە فرسەتی دەست ناکەوێ، رازی دەبێ رووبکاتە دایکی تا وەلامێک بۆ ئەو گیژەڵووکە پەیدا بکات کە هەموو مێشکی داگرتووە. دایک بە بیستنی پرسیارەکە لە دەمی کوڕەکەیەوە رەنگی دەگۆڕێ و زمانی دەشكێ. پرسیار هەر بێ وەڵام دەمێنێتەوە و کوڕ مەجبوور دەبێ وردە وردە بە ژیان و گیانی خۆی وەڵامی پرسیارەکەی بدۆزێتەوە.

کوڕەکە گەورەتر دەبێت و دەکەوێتە دامێنی شۆڕشەوە و دەبێتە بەشێک لە شۆڕشەکە. ئەو ئاگری شۆڕش خۆش دەکا، پێی دەبووژێتەوە و دڵ و بیری زۆر کەسی تریش گیرۆدەی شۆڕشەکە دەکات و تا هەڵدێری بێ بنی مەرگ، تا ژوورە تاریک و پڕەکانی ئیعدام لە زیندانی سەددام لە ئەبوغرێب رێ دەبڕێ، بەختی گوڵ دەکا و لە مەرگ دەگەڕێتەوە، بۆ ئەوەی ئەمجارەیان بکەوێتەوە زیندانی ئەو “شۆڕش”ەی کە هەموو ژیانی خۆی بۆ لە سەر لپی دەستی دانابوو. ئەو شۆڕشەی کە هەر بە منداڵییەوە بیری زەوت کردبوو. ئەمە کاکڵەی بیرەوەرییەکانی “بە‌ها حاجی بەکر دارتاش”ە بە ناوی “دەنگێک لە کڵاوڕۆژنەی زیندانەوە” کە ساڵی ٢٠٢١ لە سەر ئەرکی نووسەر خۆی بڵاوبووەوە.

”بەها” لە کتیبەکەی دا کە رۆمانێکی راستەقینەیە، دەکەوێتە شوێن پرسیاری کوڕە بچکۆلەکە تا بزانێ شۆڕش چییە. ئەم سەفەرە سەفەرێكی دڵتەزین و هەناسەبڕە و زۆر وێستگەی جۆراوجۆر تێدەپەڕێنێ لە کاری رێکخستنی نهێنی ناو شار، لە تینوێتی لە شکان نەهاتووی زانست و خوێندنەوە، لە مەیدانی شانۆی شۆڕشگێڕانە، لە شکۆی شاخ، لە ترس و دڵەڕاوکێی شەڕی ناوخۆیی، لە ئەشکەنجە و زیندان و بەرەو پیلی مەرگ رۆیشتن، لە بێ هێوایی بەو ئاڵایەی کە چی نەمابوو بۆی تێدابچێ، لە رووبەرووبوونەوەی لە گەڵ هاوڕێیانی دوێنێ کە ئەمرۆ وەک دوژمن سەیری دەکەن تا تێکەڵاوکردنی دەنگی لە گەڵ دەنگی خوێندکاران لە بەر هۆڵی وەزیری پەروەردەی دەسەڵاتی کوردی و زیندانی کرانی تەنیا بە هۆی بەشداریکردن لەو ناڕەزایەتییە و راگەیاندنی پشتیوانیی خۆی لە ساحەکەدا.

ئەوەی کە بە لای منەوە وەک خاڵێکی زۆر بە ‌هێزی ئەم رۆمانە-بیرەوەرییەیە، لایەنی کولتوورییەکەیەتی. دەسەڵات هەمیشە هەوڵ دەدات کە خەڵكی ژیر دەستی خۆی بە یەک خەڵک، بە یەک کولتوور و بە کۆمەڵێکی یەکسان بناسێنێ و ئەو نایەکسانییەش کە هەیە دەیکاتە کاری خوا یان قەزا و قەدەر یان تەمبەڵی و لێنەهاتوویی تاکەکە خۆی. نووسەر لە کتێبەکەی دا ئەم درۆیەکە ئاشکرا دەکا، نەک بە هوتاف و شێعار بەڵکوو بە نموونە هێنانەوە لە خودی ژیان. ئەو پیشانمان دەدات چۆن دوو کولتوور و فەرهەنگی جیاواز بە یەکەوە لە ماڵێک، لە کۆڵانێک و لە شارێک دا شان لە شانی یەک دەدەن و دوو دونیای جیاواز، دوو شێوە ژیانی لە یەک نەچوو بەرهەم دێنن.

کاتێک کە باوکی نووسەر بۆ یەکەمجار تەلەویزیۆن دەکڕێ، هەموو مناڵەکانی هەژاری گەڕەک کە تەلەویزیۆنیان نییە، دێن و لە حەوشەکەی ئەوان، سەیری بەرنامەی منالان دەکەن. ”بەها” ئەو کاتە، یەکێک لەو مناڵانە کە خۆشی لێ  نایە دەردەکا و دەڵێ کە ئەو بۆی نییە بێت و وەکوو مناڵەکانی تر سەیری تەلەویزیۆن بکات. باوکی ”بەها” کاتێک ئەوە دەبێنێ، دەسبەجێ داوای لێدەکا کە بچێت و ئەو مناڵە بێنێتەوە و پێی دەڵێ:”تۆ ئەگەر ئێستا ئاوا لە گەڵ هاوتەمەنەکانت بجووڵێیەوە، ئەگەر گەورە ببی دەبی بە سەگی هار”. باوکی ”بەها” هەڵگری کولتووری باوی دەسەڵات نییە و ئەوەی هەیەتی لە گەڵ بێبەشان بەشی دەکات.

”بەها” زوو دژ بە توندوتیژی پیاوسالارانە دژی ژنان رادەوستێ. کاتێک کە ١٤ ساڵی بوو خۆی دەخاتە بەینی برایەکەی و براژنی بۆ ئەوەی بەر بگرێ لە براکەی. چەن ساڵ دواتر کاتێک باوکی دەنگی بەرز دەکاتەوە دژ بە دایکی و هەست بە مەترسی توندوتێژی لە لایەن باوکییەوە دەکات، لە بەرامبەر باوکی دەوەستێت و وەک دایکی دواتر وتوویەتی، ئیتر دوای ئەورۆژە باوکی هەرگیز دەستی بەسەر دا بەرز نەکردووەتەوە. هەر ئەم رۆحی یەکسانیخوازییەیە کە دواتر کاتێک لە رێکخستنەکانی ناو شاری کۆمەڵەی رەنجدەران ئیش دەکا، لە بەرامبەر بریاڕێکی تێرۆرکردنی چەن ژن کە لە سەرەوە بۆیان هاتبوو بە تاوانی “لەشفرۆشی و هاوکاری کردن لە گەڵ دوژمن”، رادەوەستێ و مل نادا بەو بڕیارە.

لە کاتێک دا کە باوەری ئایینی و کۆنپارێز ژیانی خەڵک و بەرەی نوێ دەخاتە تەنگانە و دوژمنایەتی دەکا لە گەل هونەر و خۆشی و بە تایبەت بەشداربوونی ژنان لەو مەیدانەدا، نووسەر باوکی رازی دەکا کە رێگە بدا خوشکی لە گەڵ خۆی بباتە سینەما، کە وەک  شتێکی نەگونجاو و عەیبێکی گەورە سەیری دەکرا. باوکی ”بەها” کە تەنانەت چووەتە حەجیش، بە ئاشکرا لە لایەن مەلای کۆنپارێزی گەڕەکەکەیانەوە رەخنەی لێدەگیرێ لە سەر ئەوەی رێگە بە کوڕەکەی دەدا ببێتە لۆتی و کاری هونەریی بکا. ئەو رۆژەی کە باوکی نووسەر، سەرەڕای هەموو ئەو تانە و توانج و فشارەی کۆنپارێزەکانەوە، دەچێ بۆ بینینی شانۆیەک کە کوڕەکەی بەشداری تێدادەکا و دوای بینینی شانۆکە، ئەو قەرزەی کە دەرهێنەرەکانی شانۆ بەویان هەیە، وەکوو دەسخۆشانە پێیان دەبەخشێ، یەکێک لەو دیمەنە جوان و بە سۆزانەیە کە دڵی مرۆڤ لێواولێودەکا لە خۆشی. ئەوانە و زۆر دیمەنی تری بەمجۆرە، ئەم یادەوەرییەیان پڕ کردووە لە جوانی و هەستی بەرزی مرۆڤانە لە نێو چینی بندەستی کۆمەڵگادا.

بەشی گیرانی نووسەر و کەوتنە زیندانی بەعسەوە، کە بووەتە ناوی کتێبەکەش، بەشی هەرە دڵتەزێنی کتێبەکەیە. لەم بەشە دا، زیندان، زیندانی دەسەڵاتێکی فاشیستی، بە هەموو لایەنەکانییەوە، دەکەوێتە بەرچاومان. خوێندنەوەی ئەشکەنجە، ئازار و سووکایەتی کردن بە زیندانیی، جەرگی مرۆڤ دەگوشێ و هەستی نەفرەت و بێزاری لە گیاندا دەخاتە شەپۆل. بەڵام ئەوە هەر ئەشکەنجە و ئازار نییە کە لە زیندان دا دێتەبەرچاو. زیندان لە هەمان کاتدا مەیدانی خۆپیشاندانی گەلێک خەسڵەتی بەرز و پیرۆزن کە تەنانەت بە سەر مەرگ دا زاڵ دەبن. کاتێک کە زیندانیی دەمی قەفڵ دەکا و حازر نییە بە خاتری گیانی خۆی، گیانی هاوڕێکانی بفرۆشێ، کاتێک بەندییەکان نانی دەمی خۆیان و کراسی بەرخۆیان دەدەن بە بەندییەکی تر، کاتێک کە بەندییەکان رێگە نادەن شەڕی رێکخراوەکانیان لە شاخ، لە دەرەوەی زیندان، هاوڕێیەتی و هاوچارەنووسی ئەوان لە بەندیخانە و لە ژووری مەرگ دا بشێوێنێ، سۆزی خۆشەویستی بۆ ئەم مرۆڤانە گیانت دادەگرێ.

“بەها” لە ژووری مەرگ گەڕایەوە و هاتەوە باوەشی شۆرش. بەڵام نە شۆڕش ئەو شۆڕشە بوو کە ئەو نزیک بوو سەری تێدا بچێ بۆی و نە ئەو تاکێک بوو کە وا بە ئاسانی ببێتە هاوڕەنگی جەماعەت و نرخە پیرۆزە ئینسانییەکان بدۆڕێنێ. پرسیاری کوڕە بچکۆلەکە، پرسیارێکە کە بە درێژایی ئەو رێگەیە هەر بە شوێن ”بەها”وەیە، وریای دەکاتەوە و رێگەی پیشان دەدا. “شۆڕش” چییە؟ دیارە بۆ ئەم پرسیارە زۆر وەڵامی جیاواز هەیە. “دەنگێک لە کڵاوڕۆژنەی زیندانەوە”، وەڵامێکی بەنرخە بەو پرسیارە.

 

* کتیبەکە لە ئەورووپا لە لای “ناوەندی هانا” (www.hana.se) دەست دەکەوێ. بۆ ئاگاداری زیاتر پەیوەندی بگرن بەم ئیمایلەوە:  info@hana.se

 

0 comments
0 FacebookTwitterPinterestEmail
تازەترین بابەتسلیمان قاسمیانیکۆمەڵایەتیوتار

چەپڵە لێدان بۆ پووتین و راسیزم و ئانتیسێمیتیزم

by Soleyman Ghasemiani
written by Soleyman Ghasemiani

چەپڵە ڵیدان بۆ تزار پووتین و راسیسزم و ئانتیسێمیتیزم

نووسینی: سلیمان قاسمیانی

 

رۆژی چوارشەممە ٢٣ی فێبرواری هێزی سوپایی رووسیە، لە چەند لاوە هێرشی کردە سەر وڵاتی ئۆکراین، بۆ مل پێدانانی ئەم ولاتە بە نزیک نەبوونە لە پەیمانی ناتۆ. ئەم شەڕە، شەڕی زلهێزەکانی ئیمپریالیستییە بۆ دابەشکردنەوەی دونیا. رووسیە و زلهێزەکانی رۆژئاوا  بایی پووشێک نە لە فکری خێر و خۆشی خەڵکی ئوکراینن، نە دانیشتوانی وڵاتانی بەرەی خۆیان. شەڕ لە سەر بەرژەوەندی ئیمپریالیستەکان واتە خێر و خۆشی و سوودی سەرمایەدارانی ئەم وڵاتانەیە. لەم کێبڕکێیەدا زۆرینەی خەڵك تەنانەت بەرماویشیان دەست ناکەوێت. ئەوەی بۆ خەڵک دەمێنێتەوە، چ لە ئوکراین، چ لە رووسیە و چ لە ولاتانی رۆژئاوا کە راستەوخۆ تێکەڵاوی ئەم شەڕەن، تەرمی سەربازەکان و خەڵکی مەدەنی، گرانی و دابەزینی پلەی ژیان و گوزەران و سەرشکێن کرانی خەرجی شەڕەکەیە بە سەر جەماوەری خەلك لە هەموو دونیادا. ئەم شەڕە دژ بە بەرژەوەندی خەڵکە لە هەموو دونیادا و دەبێ دەسبەجێ بوەستێنرێ. دژایەتی بێ ئەمما و ئەگەر لە گەڵ ئەم شەڕە و داگیرسێنەرەکانی، تاقە هەڵوێستی رەوا و مرۆڤانە و کڕیکارییە. پووتین مەگەر بە پێوانەی خۆی و بەرژەوەندی ئیمپریالیستی رووسی، دەنا بە هیچ پێوانەیەکی تر تۆزقاڵێک لەم داگیرکارییەی لە ئۆکرایین دا، حەقی بەلاوە نییە. ئەوانەی لەم داگیرکەرییەدا حەق دەدەن بە پووتین بە بیانووی سیاسەتی گەمارۆدەرانەی ناتۆ، لە راستییدا قەبووڵی ئەم کێبڕکێ ئیمپریالیستییە دەکەن. شەڕ دریژەی سیاسەتە و سیاسەتی ئەم دوو بەرە ئیپمریالیستییە داپچراندنی هەرچی زیاترە لە بازارەکان و لە خاکی سەرزەوی بۆ خۆیان. هەربۆیەش بۆ بەرەی مرۆڤایەتی و بۆ چینی کرێکار، ئەم نیزامە بە شەڕ و بێ شەڕ ناڕەوایە و هیچ بەرەیەکیان بەرحەق نییە.

من لەم نووسینەدا دەمەوێ زیاتر قسە بکەم لە سەر لایەنێکی تر ئەم شەڕە ئەویش راسیسزم و ئانتیسێمیتیزمە. یازدە رۆژ بەر لەم شەڕە، “باوەر عبدینی” لە لاپەڕەی خۆی لە فەیسبووک، دە‌قێکی کورت و سەرسوڕهێنەری بڵاوکردەوە لە بە سەرهەڵداگوتنی دیکتاتۆرە جەنایەتکارەکەی رووسیە، تزار پووتین. من لە ژێرەوە دەقەکە وەک خۆی دەخەمە بەر چاوتان. بەڵام بەرلەوە بە پێویستی دەزانم چەن شتی تر بێنمە بەرچاو.

رۆژی شەممە، ١٢ی فێبرواری لە ئاواییەکی پەنجابی پاکستان، پیاوێک بە تۆمەتی سووتاندنی قورئان لە لایەن جەماعەتێک موسولمان لە زیندانی شار دەهێنرێتە دەرێ و دوای ئەزیەت و ئازاری زۆر لە دار دەدرێ. یەکێتی زانایانی ئایینی کوردستان (واتە یەکێتی مەلاکان) چەن رۆژ زووتر هێرەش دەکەنە سەر ناسررەزازی و دەخوازن کە دەبێ داوای لێبوردن لە موسوڵمانان بکات لە بەر ئەوەی رەخنەی لە ئیسلام گرتووە و گوتوویەتی خەڵک وەشوێن ئیسلام نەکەون. زۆربەی هەرە زۆری ئایینەکان، خۆیان بە تەنیا ئایینی راستەقینە و بەرحەق دەزانن و باقی دینەکان بە ناحەق، لادەر، کافر و پیس ناودەبەن و بە واتایەک خوێنیان حەڵال دەکەن.

مێژوو پڕە لە تاوان و کۆمەڵکوژی خەڵکی جۆراوجۆر، تەنیا بە هۆی جیاوازی ئایین، رەنگی پێست، شوێنی لە دایکبوون، رەگەز، جنسییەت، زمان، پیشە… هەتد… بەلام ئەم کۆمەلکوژییانە تەنیا یەخەی ئایین و دەسەڵاتی کۆنەپەرستانە و دیکتاتۆری کۆن ناگرنەوە. لەو کاتەوە سەرمایەداری هاتۆتە ئاراوە و ناسیۆنالیزمیشی وەکوو یەکێک لە ئاڵاکانی بۆ بەرژەوەندی ئابووری و سیاسی خۆی خستۆتە مەیدانەوە، گەورەترین کارەسات و کوشتوکوشتاری مرۆڤیی خوڵقاندووە کە لەوە پێش لە مێژوودا بێ وێنە بووە. دوو شەڕی گەورەی جیهانی بوونە هۆی کوژرانی ٧٠ تا ١٠٠ ملیۆن کەس. دوای شەڕی دووەمی جیهانی بە ملیۆنان کەسی تر لە شەڕەکانی دابەشکردنی جیهان بەینی دوو بەرەی ئیمپریالیستی رۆژهەلات و  رۆژئاوا، شەری بەینی دوو ولات یان شەڕەکانی بە نوێنەرایەتی ئەم دوو بەرەیە گیانیان لە دەست داوە، یان ماڵ و حاڵیان تێدا چووە.

ناسیۆنالیسم هەروەکوو ئایین کوێرە لە بەرانبەر هەستی مرۆڤانە و مرۆڤایەتیدا. هەردووکیان، تەنیا چاویان لە خێڵ و تاقم و گرووپی خۆیانە و چاویان بەرایی نادا بە بینینی ئەوەی تر. هەروەک ترامپ هاوار دەکات: “ئەمەریکا بەر لە هەموان”، ناسیۆنالیستەکەی هەر خێڵیکی تریش هەر ئەو هاوارە دەکا: “خێڵی خۆم، بەرەی خۆم لە پێشەوە”. ئەگەر ئەوانیتر تێدادەچن، نە تەنیا بە خەیاڵیشیان دانایە بەڵکوو زۆر جار ئەگەر وەکوو تۆڵە لێسەندنەوەش بێت، لە ئازار و تێداچوونی “بەرەی بێگانە” شاگەشگە دەبن.

کەم نەبوون ناسیۆنالیستی کورد کە لە کاتی ئاگرتێبەربوونەکانی ساڵی ٢٠٢١ لە سروشت و دێهاتەکانی تورکیا، بەوپەڕی بێشەرمییەوە لە خۆشحاڵی کەوتنە هەڵپەڕین و دەیانگوت: “ڵێگەڕێ، با تورکی پیسیش بسووتێن” بە تۆڵەی ئەو کوردانەی کە بە دەستی فاشیستەکانی دەوڵەتی تورک ژیان و ماڵیان نەماوە. ئەم بیری چەوت و نامرۆڤانە و ناسیۆناڵیستییە بە داخەوە لە هەموو دونیادا، لە هەرشوێنێک ناسیۆنالیسم چەقەرەی دابێت، بوونی هەیە و بۆگەنەکەی نەک هەر مێشکی مرۆڤ دەشڵەقێنێ بەڵکوو سەری هەزاران خەڵکیش تێدا دەبات.

ئایین و ناسیونالیسم و جووڵانەوەی بە ناو دژ بە ئیمپریالیزم لە زۆر شوێن لە یەک شتدا بوونە هاوپەیمان و هاوڕا، ئەویش دژایەتی لە گەڵ خەڵکی جوو، یان یەهوودییە. ناسیۆنالیسمی فاشیستی لە ئەورووپا لە شەری جیهانی دووەمدا، دڕندانەترین کارەساتی مرۆڤایەتی بە تایبەتی دژ بە قەرەج و خەڵکی یەهوودی خوڵقاند. دیارە ئەم دوژمنایەتییەی فاشییزم لە گەڵ خەلکی یەهوودی، لە ئاسمانی ساو دا رووی نەدا بەڵکوو بنچینەکانی ئەم بۆچوونە نامرۆڤانەیە لە سەرەتاوە لە لایەن ئایینی مەسیحی و دەسەلاتی کلیسا و دواتریش لە لایەن ئایینی ئیسلام و دەسەلاتی ئیسلامییەوە بونیادنرا و پەرەی پێدرا. فاشیزم و بەرژەوەندی کاپیتالیزم، بەر لە شەڕی جیهانی دووەم دەستی نایە دەستی بیرۆکەی قیزەونی دژایەتی لە گەڵ خەلکی یەهوودی کە لە باری ئایینییەوە زۆر لەمێژبوو فەتواکەی درا بوو و خۆێنیان حەڵال کرابوو.

ئانتیسێمیتیزم (دژایەتی لە گەل خەڵکی یەهوود) و جوولانەوەی دژ بە ئیمپریالیزمی رۆژئاوایی زۆر جار دەکەونە یەک خانەوە. تیۆری پیلان، “توطئە”، کە هەموو شتێک گرێدەداتەوە بە پیلانگێڕانی تاقمێکی تایبەت، هەرچی نەهامەتی و هەژاری و چارەڕەشی لە دونیادا هەیە، دەیخاتە سەر شانی “یەهوودییەکان” و پەیوەندیی کاپیتالیستەکانی “یهوودی” لە گەل ئیمپریالیستەکانی رۆژئاوا. ئیسلامیستەکانی جیهادی و غەیرە جیهادی، ناسیۆنالیستەکان و سوسیال-ناسیۆنالیستەکانی دژە ئیمپریالیستی، لەمبارەوە هاودەنگ و هاوڕان. بۆ ئەمانە، ئیمپریالیزمی رۆژئاوا و “یەهوودییەکان” دوژمنی سەرەکین. هەرچی ئی رۆژهەڵات خۆی بێت، نیعمەتە و باشە، تەنانەت ئیمپریالیزمی رووسی و چینیش دەکەونە خانەی “باشەکان” چون ئەمان لە بەرامبەر دوژمنەکەی ئەواندا، واتە ئیمپریالیزمی رۆژئاوا دا رادەوەستن!

لێدوانی باوەر عبدینی، نموونەیەکە لەم یەکگرتنەوەی ئایین و سوسیال-ناسیۆنالیسم و دژایەتی لە گەڵ ئیمپریالیزمی رۆژئاوایی دا. باوەر عبدینی، یەکشەممە ١٣ی فێبرواری لاپەرەکەی خۆی لە سەر فەیسبووک بە وێنەی تزار پووتین دەڕازێنێتەوە و لە خۆشیدا شاگەشگە بووە بە هەڕەشەکانی ئەم دیکتاتۆرە لە گەلی ئەورووپا. ئەمە دەقی قسەکانی باوەر عبدینی یە:

“لێی گەرێن لە ورچە ئازاکەی هێزو دەسەڵات.

من گەڵێک دڵخۆشم بە وەی کە گەلی ئوروپا ماوەیەکە خەوی ئاسودەیان نییە بە دەست ئەم پیاوە بە هێزەوە.

ئوروپایەکان هەموو کات سەماکەری سەرمایەداری بوون و وەک سەگی بەردەرکای سەرمایەداری خەریکی پاسەوانی لە بەرژەوەندیەکانی ئامریکاو یەهودی کەسیف بوون.

ئەم رۆژانە گەلی ڕوسیای پڕغرورو سەرۆکی ئازایان دانە دانە رێبەرەکانی ئوروپا بانگ دەکات و تا ئاستی پیلاوەکانی دەیانچەمێنێ.

ئوروپایی و کەللە زەردی بێ روح، بە نێوی ئازادی و دێموکراسی و دیفاع لە مرۆڤایەتی سالهایە خەریکی وێران کردن و چەوسانەوەن. ئەمرۆژانە خەریکە خۆری خۆشی و دەسەڵاتیان ئاوا دەبێت!

لە کۆتایی دا دەڵێم خۆزگە کوردیش برێک لە خوینی ئەم ڕوسانەیان لە لەشی دادەبوە. ئوروپایەکان زۆریان حەولدا زنجیر لە پێی ئەوانیش بکەن بەڵام غروریان نەشکاو هەستانەوە!“

 

باوەر عبدینی بە ئاشکرا بانگەوازدەدا کە ئێمە رێگا چۆڵ کەین بۆ پووتین و بۆ مەیدانداری و هەڕەشە و گوڕەشەی ئەم ئولیگارکە دەست و دەم خوێناوییە. پێمان دەڵێ، لێیگەڕێین و خوشحاڵ بین بەوەی کە “ورچە ئازاکەی هێز و دەسەلات…خەوی ئاسوودەی لە گەلی ئوروپا” بڕیوە. باوەر لێرەدا کۆپی بۆچوونەکەی عەبدوڵای موهتەدی بەکاردێنێت کە لە کاتی گۆڕبەگۆڕبوونی قاسم سلیمانی دا، ئەو جەنایەتکارەی وەک “فەرماندەیەکی بەهێز و کارامە” ناوبرد. باوەریش پووتین بە لایەوە “ورچی ئازای هێز و دەسەڵاتە” بەڵام  بۆی موهیم نییە، ئەو ورچە ئازایە، بۆ كی ئازایە و “هێزی ئەم پیاوە” چ جەهەننەمێکی بۆ کرێکار و زەحمەتکێش و زۆربەی خەڵکانی رووسیە دروستکردووە. ئەو هەر بەوەندەی کە پووتین خەوی “گەلی ئوروپای” تێکداوە لە پێستی خۆی دا جێگەی نابێتەوە و لە سەر سەری خۆی دادەنێ.

باوەر، پووتین بە سەرۆکی “گەلی پڕ غرووری رووسیە” دەقەبڵێنێ و خۆی بێئاگا دەکا لە سەربڕینی هەر دەنگێکی ناڕازی سیاسی لە ناوچەی دەسەلاتی پووتین، بە بەرینایی خاکی بەرینی رووسیە. بە خەیاڵی دانایە قسەیەکیش بکا لە بێبەشی و ژێردەستەبوونی چینی کرێکاری رووسیە لە ژێر دەسەڵاتی ئیمپریالیستی ئولیگارکەکان و سەرمایەداریی رووسی. قارەمانەکەی باوەر، قارەمانی سەرمایەداریی هاری رووسیەیە و دیارە کە لە دونیای ئەودا بیری نەتەوە و نەتەوایەتی دەکرێتە تۆقێک بۆ ملی چینی کرێکار و هەژارانی کۆمەلگا. ئەو بە ئاشکرا کڵاو دەنێتە سەر چینی کرێکاری روسیە (و هەموو دونیا) کاتێک  کە تزار پووتینی دووبارە هەستاو و راوەستاو لەبەرامبەر ئیمپریالیسمی رۆژئاوا دا، دەکات بە سەرۆکی ئەوان! وەک ئەوەی کە پووتین خێرخوازی کرێکار و هەژاری رووسیە بێت!

باوەر دوای ئەمە دەگاتە کەشفێکی تازە، ئەویش ئەوەی کە “ئوروپاییەکان هەموو کات سەماکەری سەرمایەداری بوون”. دیارە کە بۆچوونی کۆمەڵناسانەی “باوەر” بە تەواوی دوورە  لە بیری چینایەتی و بە پێچەوانە تەواو بورژوایی و ناسیونالیستییە چون ئەو خەلکی ئەورووپا دەکاتە یەک تاقمی هاوبەش و هاوبەرژەوەندی، هەروەک خەلكی رووسیەشی کرد بە یەک خەلكی هاوبەرژەوەندی. دوای ئەوەش وەکوو بورژواکان لە هەموو دونیادا، خەڵک لە دەوڵەتەکان جیاناکاتەوە و بە یەک شت دایان دەنێت. بەلام ئایا “گەلی ئوروپا” بە ڕاستی هەموو کات سەماکەری سەرمایەداری بوون؟ دیارە سەرمایەدار و وردەبوژوای ئەورووپا، وەکوو سەرمایەدار و وردەبورژوای هەموو دونیا، هەمیشە پشتیوان و پارێزەری سەرمایەداری بوون. ئەوەی “باوەر” نکۆڵی لێدەکا و دەیشارێتەوە، چینایەتی بوونی ئەورووپا  (و رووسیە و هەموو دونیا) و دواییش خەباتی سەدان ساڵەی چینی کرێکارە لە ئەورووپا. بێجگە لەوەش بە ئاشکرا بە زمانێکی رەگەزپەرستانە و دژ بە بێگانە، هێرش دەکاتە سەر خەڵکی ئەورووپی بە گشتی و بە نێوی “کەللە زەردی بێ رووح” سووکایەتی بە سەدان ملیۆن خەڵک دەکا.

جیهادییەکان و فاشیستەکان، بێشەرمانە هێڕش دەکەنە سەر خەڵکی یەهوودی و تەواوی نەهامەتییەکانی کۆمەڵگای سەرمایەداری گرێدەدەنەوە بە “یەهوودی پیس”. باوەر عبدینی ش دەکەوێتە هەمان رێگا و بە هەمان شێوە هێرش دەباتە سەر خەڵکی یەهوودی و بە “یەهوودی پیس” ناویان دەبا. ئەوەی کە جێی داخە ئەوەیە کە ئەم دەربڕینە تەنیا دەربڕینی تاکێک بە نێوی باوەر عبدینی نییە، بەڵکوو زۆر کەسی تر پشتیوانییان کرد لە تەحلیل و بۆچوونەکەی بە گشتی و بە تایبەتیش تەواو بێدەنگ بوون لە سەر  دەستەواژەی “یەهوودی پیس”. لە کۆی ٣٣ کەس خوێنەری دەقەکە کە کامنتیان نەنووسیبوو و تەنیا بە ئیمۆجی هەڵوێستیان راگەیاندبوو، تەنیا دوو کەس ناڕەزاییان پیشان دابوو و ٣١ کەسەکەی تر لایکیان لێدا بوو، واتە هاودەنگییان دەربڕیبوو. لەوانە ٤ کەسیان نەتەنیا لایک، بەلکوو دڵیان پێشکەشی دەربڕینەکە کردبوو. لەوانەی کە کامنتیان نووسیبوو چەن کەس بە ئاشکرا هەڵوێست دەگرن دژ بە بانگەوازەکە و سووکایەتی کردن بە “یەهوودی” و خەلکی ئەورووپی. بەڵام کەم نەبوون ئەوانەی کە هاودەنگ بوون لە گەڵ ناوئاخن و پەیامی بانگەوازەکەی باوەر، واتە: لێگەڕێین با دیکتاتۆرەکەی رووسیە، لە تەپڵی شەڕ بدا و ترس بخاتە دڵی “گەلی ئوروپا و کەللە زەردە بێ رووحەکان” و تۆڵەی ئەو ناحەقییانەی کە لە “ئێمە” کراوە، بستێنێتەوە. هەندێ کەس تەنیا سەرنجێک کە بوویان ئەوە بوو کە ئەگەر “جنێوەکانی” لێ لابات قسەکانی زۆر جوان و بەجێن.

بەڵام ئایا ئەوەی باوەر عبدینی لەم بانگەوازەدا رایدەگەیێنێ “جنێوە” یان تاوان؟ بە لای منیشەوە جنێودان شتێکی جوان نییە، بەڵام جنێوێک کە بە تاکێک دەدرێ، ئەگەر بوختان و تۆمەت نەبێت، وەکوو قسەیەکی ناشیرین و ناحەز مامەڵەی لە گەڵ دەکرێ و ناکەوێتە خانەی تاوان. ئەوەی باوەر دەیڵێ جنێو بە تاک نییە بەلکوو سووکایەتی کردنە بە جەماعەتێکی گەورە کە تەنیا بە هۆی پەیوەست بوونیان بە گەلێک، نەتەوەیەک، گرووپێک، بێ رێز دەکرێن، بە کەم دادەنرێن و خەڵکانی تر بە دژیان هان دەدرێن. ئەم هاندانە دژ بە کۆمەڵێک لە خەڵک، خۆشبەختانە لە زۆرێک لە وڵاتانی دونیا و بە تایبەتی لە وڵاتانی رۆژئاوادا، تاوانە و سزای هەیە. جنێودان بە کەسێک بە خاتری “یەهوودی” بوون جنێوێکی ئاسایی بە یەک کەس نییە بەڵکوو هەلاواردن و سووکایەتی کردنە بە “خەڵکی یەهوودی” و ئەم کارە تاوانە و مێژوویەکی زۆر خوێناوی لە پشتەوە هەیە. ئەوەی کە ئەم راستییە نەبینێ و بە ئاشکرا دژ بەم سووکایەتییە نەوەستێتەوە و خۆی رازی بکا بەوەی کە “جنێو باش نییە”، هاوبەش دەبێ لە دووپاتبوونەوەی کۆمەڵکوژی خەڵک و خەڵکانێک کە رۆژێک دەخرێنە بەرەی دوژمنەوە و خوێنیان حەڵاڵ دەکرێت.

نووسینەکەی باوەر عبدینی پشتیوانی کردنە لە تزاری رووسیە لە شەڕێکی ئیمپریالیستی دا کە لە هەردوو لاوە دژ بە بەرژەوەندی کرێکاران و هەژاران و مرۆڤایەتی بە گشتییە. ئەم بانگەشەیە بە ئاشکرا راسیستی و کۆنەپەرستانەیە. وەک چۆن راسیستەکانی ئەورووپی هێرش دەبەنە سەر پەنابەری بە رەچەڵەک غەیرە ئەورووپی و بە “کەللە رەش” و بێگانە ناوی دەبەن، باوەریش هەر بەو جۆرە هێرش دەکاتە سەر “گەلی ئوروپا” و خۆشحاڵی دەردەبڕێ بۆ ئەو شەڕەی کە قەرارە بەردەرگایان پێ بگرێ. ئەم جۆرە بۆچوونی راسیستی و کۆنەپەرستانەیە دەبێ لە لایەن تەواوی ئەو هیز و مرۆڤانەی کە دڵیان بۆ دونیایەکی ئازاد و یەکسان و شایانی مرۆڤ لێدەدا، بەرپەرچ بدرێتەوە.

وەڵامی راسیسزم و داگیرکاری ئیمپریالیزمی رۆژئاوایی دژ بە مرۆڤایەتی، هەرگیز نابێ راسیسزم بێت یان پشتیوانی لە دوژمنێکی تر. ئەوە دەسەڵاتدارانی رۆژئاوان کە دەبێ بکەونە بەر هێرشی هێزی پێشرەو بۆ چەوساندنەوە و تاڵانی جەماوەری بەرینی کرێکار و زەحمەتکێش لە هەموو دونیا و لە رۆژئاواش دا.

0 comments
0 FacebookTwitterPinterestEmail
رەخنە و ئەدەبعەبدولا سلیمان مەشخەلکۆمەڵایەتی

شانۆگەری مانگرتن

by Soleyman Ghasemiani
written by Soleyman Ghasemiani

دەقێک کە ناکرێت ئاوڕی لێ نەدرێتەوە!

 

نووسینی: عەبدوڵا سڵێمان (مەشخەڵ)

حوزەیرانی ٢٠٢٠

شانۆگەری مانگرتن لە نووسینی محەمەد عەبدولڕەحمان زەنگەنە(١) و چاپ یەکەمی ساڵی ١٩٧٩ لە بەغدا چاپ بووە. نووسەر لەم دەقەدا کۆشاوە لە تێڕوانینێکی مارکسییەوە گرنگترین ڕووداو، (مانگرتنی کرێکارانی گاورباغی لە ساڵی ١٩٤٦)(٢) مان بۆ وێنا بکات و بە دەرئەنجامێکی ڕەزایەتبەخشەوە خوێنەر بەرەو دەروازەی مێژوویەک ببات، کە گاریگەرییەکانی تا ئەم دوواییانەش لەسەر ژیانی خەڵکی کرێکار و زەحمەتکێشی عێراق و کەرکووکدا مابۆوە. میتۆدێک کە لە نووسینی ئەم دەقەدا بەکارهێنراوە، میتۆدی ڕیالیزمی سۆشیالیستییە و نووسەر لەو گۆشەنیگایەوە توانیویەتی بمانباتەوە سەردەمێک لە خەباتی کرێکارانی کۆمپانیای نەوتی کەرکووک. ئەو گەرچی ڕاستگۆیانە هەوڵیداوە تێڕوانینی مارکسیزم بکاتە سەکۆی لێوەهەستانی پرۆسەی نووسینی دەقەکە، بەڵام نەیتوانیوە خۆی لە گەرد و تۆزی سۆشیالیزمی ستالینیی قورتار بکات یان ئەو گەرد و تۆزە لە خۆی داتەکێنێ. دیارە ئەمەش ناکرێت ببێتە هۆیەک بۆ فەرامۆش کردنی دەقێکی کرێکاریی و شۆڕشگێرانە کە زیاتر لە چل ساڵە ئاوڕی لێنەدراوەتەوە.

مانگرتن وەک ئاوێنەی باڵانوومای گاورباغی

نووسەر لەو بڕوایەوە دەستی بە نووسینی ئەم دەقە کردووە کە ئەدەب و هونەر دەبێت ئاوێنەی واقیع بێت، دەبێت ڕەنگدانەوەی ژیانی ئینسانەکانی نێو کۆمەڵگە بێت.(ئەدەب و هونەر ئاوێنەی ژیانی کۆمەڵایەتییە) (٣) و لەوێشەوە ئەدەب وهونەر دەتوانن ڕۆڵی کۆمەڵایەتی خۆیان بگێڕن.محەمەد عەبدولڕەحمان زەنگنە بابەتێکی هەڵبژاردووە کە ئیشکردن تیایدا قوورسە و پێویستی بە گەلێ زانیاری و مەعریفەی لەوەوپێش هەیە تا بتوانی ساختمانی دەقەکەی لەسەر بنیاد بنێت. ئەو ڕەگەزانەی نووسەر لە نووسینی ئەم دەقە پشتی پێبەستوون بە بۆچوونی من دەتوانم بڵێـم ئەمانەن:

یەک: نووسەر وەک لە سیاقی دەقەکەشەوە دیارە جوان باکگواندنی کرێکارەکانی ناسیوە و زانیویەتی ئەم کرێکارانە بەر لە کرێکاریبوون و بەر لەوەی وەک چینێکی نوێ خۆیان نمایش بکەن، جووتیار بوونە و لە پەیوەندییەکی دەرەبەگایەتییەوە هاتوونەتە دەرەوە.

فۆرمەن: حەمە گیان بۆ نازانی ئەم کرێکارانە چین…ئەتەکێت نازانن. بەڵام بارام فێری هەزار شتیان ئەکا.(٤)

یان:

ئاغا: (دەمانچەکەی دەرئەکا) بەرم دەن با سەریان پان کەمەوە.(٥)

یانیش:

ئاغا: بیان کوژن..بیان کوژن.(٦)

باگکراوندی کڕێکارەکان جوتیارن و خەڵکی لادێن. دروست وابوو کاتێک کۆمپانیای ئای پی سی، کرێکاری دەویست و پێویستی بە هێزی کار بوو، دەچووە گوندەکانی نزیک کێڵگە نەوتییەکان و پەیوەندی دەکرد بە دەم سپی گوند ئیتر چ کوێخا بێت یان ئاغا و داوای ژمارەیەک کرێکاری لێیان دەکرد. کوێخاش لە پیاوانی ئاوایی ئەو ژمارەیەی دیاری دەکرد و دای دەمەزراندن. ئەمەش لە ڕاستیدا  سەفقەیەک بوو لە نێوان ئاغا و کۆمپانیا. کۆمپانیا لە ڕاستیدا پیاوەکانی بە هەقدەستێک دادەمەزراند و لە واقیعیشدا نیوەی ئەو هەقدەستەی دەدانێ و  نیوەکەی تری دەدایە ئاغا یان کوێخا . ئەمەش لەبەر دوو هۆ:

ئەلف: لەبەر ئەوەی ئاغا یان کوێخا هێزی کاری بۆ پەیدا کردوون و سەرچاوەی دەستەبەرکردنی هێزی کاری هەرزان بوو.

بێ: ئاغا دەیتوانی کرێکارەکان کۆنترۆڵ بکات و ئاگای لێیان بێ و دژ بە بەرژەوەندی کۆمپانیا نەوەستنەوە.

لەمەش گرنگتر نووسەر سایکۆلۆژییەتی چینەکان و خەباتی چینایەتی ناسیوە. ئەم ناسینی سایکۆلۆژییەتەی خەباتی کرێکاران زۆر پێویستە بۆ نووسەری دەقێک کە سەر بە دونیابینی چینایەتی بێت. بارام ڕۆڵی ڕابەرێکی کرێکاری بەرچاو ڕوون دەبینێت. حەمەشین ڕۆڵی خۆفرۆش و فۆرمەن ڕۆڵی پارێزەری بەرژەوەندی کۆمپانیا و ئاغاش ڕۆڵی پاراستنی ئەمنیەتی کۆمپانیا. ئەم دابەشکردنە ئارەزوومەندانە نییە، بەڵکو پۆلینبەندییەکی نێو جیهانی بەرژەوەندی جینایەتییە و ئەمەش وا دەکات دەق لەسەرکەوتن نزیک دەکاتەوە.

دوو: خوێندنەوەیەکی وردی خودی مانگرتنەکەی گاورباغی و بوونی لێکچوونێکی ورد لە نێوان دەقەکە و ڕووداوەکە.چ لە ڕووی داخوازییەکان و چ لە ڕووی نەخشەی ڕووداوەکان و چ لە ڕووی ڕۆڵی گرنگی ژنان لەو مانگرتنە، تا دەگات بە سەرکوتی چەکدارانە و قوربانییەکان و  سەرنەکەوتنی مانگرتنەکە.(٧)

سێ: هۆشیاری نووسەر سەبارەت بە خەباتی ئابووری و سیاسی و تەنانەت مارکسیزم وەک دەربیجە و جیهانبینی ڕزگاری ئینسان لە ستەم و چەوسانەوە.

کاوە: نرخی مرۆڤ (٢٠) دینارە. مرۆڤ بە نرخترین سەرمایەیە لە ژیاندا.

حەمەشین: ئەمە دونیایە هەروا بووە و هەر وا ئەروا.

کاوە: دونیا هەر وا بووە بەڵام هەروا ناڕوا..ڕۆژێک ئەبێ کرێکار گەورەی خۆی ئەبێ.(٨)

یان:

بارام: خوێندن و زانیاری شۆڕشێکە بەسەر سەرمایەداریدا. برایان ئەمەوێ هەمووتان فێری خوێندن بن، چونکە بە خوێندەواری بەسەریانا زاڵ ئەبن هەروا داواتان لێ ئەکەم بە تەواوی دووژمنی خۆتان بناسن ئەوکات ئەتوانن بە تەواوی بەسەریانا زاڵ بن.(٩)

محەمەد عەبدولڕەحمان زەنگنە ئینتمای سیاسییەکەی هەرچییەک بووبێت ( کە دیارە شیوعی بووە) گرنگ نییە، بەڵکو گرنگ ئینتما چینایەتییەکەیەتی. خاوەن هۆشیارییەکی سیاسی – چینایەتی بەرز بووە. نووسەر هۆشیارانە گرنگی خەباتی ئابووری ناسیوە و لەوێشەوە بە خەباتی سیاسی کرێکارانەوەی گرێ داوە. ئەم گرێدانە توانیویەتی دەقەکە لە دەقێکی ئیکۆنۆمیستییەوە بکات بە دەقێکی سیاسیی. ئەمە گرەوی بردنەوە و سەرکەوتنی دەقی شۆڕشگێرانەیە لەڕوانگەی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستییەوە.

بارام: با بڕوخێ پاشایەتی و ئیمپریالیزم و کۆنەپەرستان

هەمووان: بڕوخێ…بڕوخێ…بڕوخێ.

بارام: بۆ دووژمنی نالەبار نابینە داری بەردار

هەموان: بۆ دووژمنی نالەبار نابینە داری بەردار

بارام: با بڕوخێ حوکمی شایەتی بۆگەن

هەموان: بڕوخێ…بڕوخێ…بڕوخێ.

دادگەر: دەریان کەنە دەرەوە. (١٠)

ئەمە ئەو ڕەگەزەیە کە مارکسیزم لە ترۆدۆنیزم و ئیکۆنۆمیستەکان جیا دەکاتەوە و لێرەشەوە سیفەتە شۆڕشگێرانەکەی مارکسیزم بەدیار دەکەوێت.

چوار: هونەری تەکنیک و هەڵبژاردنی جووڵە و دەنگی گونجاو و سەرەنجام هێنانە دەرەوەی دەقێک یان باشتر بڵێم خوڵقاندنی واقیعێکی نوێ لەناو واقیعە دراوەکەدا لەئاستێکی بەرز دایە.تەواوی دەقەکە لەسەر جووڵە و دەنگ ئەڕوات بەڕێوە و بێ بەشداری ڕەگەزەکانی تری شانۆ وەک (مۆسیقا و ڕووناکی و زمانی جەستە و تاد).ئەمەش ئەگەر لەلایەکەوە سادەییەکی پێوە دیار بێت، ئەوا لەلایەکی ترەوە دەرخەری توانایی نووسەرە.

ژنان و ڕۆڵی پۆزەتیڤانەی ژن

لە دەقی (مانگرتن)دا هەروەک لە واقیعی گاورباغیشدا وا بووە، بەشداری ژن ڕۆڵێکی گەلێ کاریگەری بینیوە لە گۆڕینی ئاراستەی ڕووداوەکان و تەنانەت لە بەدەستهێنانی ئەنجامی جیاواز. نیزامی سەرمایەداری ستەمی ژنی وەک ستەمێکی ئەزەلی و ئەبەدی نیشان دەدا و هەوڵ دەدات ژنان وەک (ناقص العقل) و (عورة) و شتی تری بێمانا وەسف بکات. لە کاتێکدا ژنان نیوەی کۆمەڵن و ئازادی هیچ کۆـەڵگەیەک بێ ئازادی ژنانی ئەو کۆمەڵگەیە مەیسەر نابێت.لەم دەقەشدا نووسەر لە ڕێگەی(گوڵزار)ەوە وەک کچە لادێیەک سەرەتا لەگەڵ مەریوانی دڵخوازیدا وەک عاشقێکی سادە وێنا دەکات و دوایی دەبینین گوڵزار لەو دۆخە سادەییەوە دەچێتە دەرەوە و دەگۆڕێ بە ژنێکی خاوەن هەڵوێست و شۆڕشگێڕ.

(دەنگی کچە لادێی یەک لە دەرەوە)

گوڵزار: مەریوان ..مەریوان..مەریوان.

مەریوان: ئەمە دەنگی گوڵزاری ئامۆزامە.(١١)

 

تا دەبینین لە کۆتاییدا گوڵزار دەڵێ:

گوڵزار: دەرم مەکەن، ئەمەوێ ئامۆزاکەم ببینم بزانم چۆن دژی ئێوەی بەکرێگیراو قسە ئەکا.( پۆلیس دەری ئەکاتە دەرەوە) لەناو هۆڵی دادگا ئەڵێ: مەریوان لە مردن ناترسێ و هەتا هەتایە نابەزێ.(١٢)

لێرەدا خوێنەر هەقی خۆیەتی بپرسێت : ئایا ئەم گۆڕانە لە گوڵزار چۆن ڕوویدا؟ چی وای لە گوڵزار کرد لە لادێیەکی سادەوە بگاتە ئەو ئاستەی بچێتە ناو دادگا و لە بەرەی کرێکارانەوە دژ بە دادگا قسە بکات و ڕۆڵ بگێڕێت؟ بەتایبەتیش کە گوڵزار کە لەڕووی پەیوەندییە کۆمەڵایەتی و داب و نەریتەوە هێشتا کچ عازەبە و شووی بە مەریوان نەکردووە. ئایا خوێنەر بۆی نییە ڕووی دەمی لە نووسەر بکات و بڵێ: ئێمە لە کۆمەڵگەیەکی داخراوی نیمچە دەرەبەگایەتیدا دەژین و ئەم بازدانە لە دۆخی بیرکردنەوەی گوڵزار دوورە لە واقیع و ڕاستییەوە. ژن حیسابی مرۆڤی پلە دووی بۆ کراوە و پاشان خێزان هەیە و خێزانیش ڕۆڵی کۆت و بەند دەگێڕێت و پاشان سیستەم هەیە و ئاغا و دەست و پێوەندەکانی هەن. لەنێو ئەو تەلبەندە دڕکاوییانەی داب و نەریت و ئایین و کلتووری دوواکەوتوانەی سیستەمی دەرەبەگایەتی ئازادبوونی کچێک نزیکە لە مەحاڵییەوە.

چەن ئاریشەیەکی دەقەکە

ئاریشەکانی ئەم دەقە زۆر بەکاڵی دەبینرێن و بەچڕی خۆیان نمایش ناکەن. بۆیە ئەگەر بەوردی سەرنجی نەدەی ڕەنگە درک کردنیان ئاسان نەبێت. بەڵام گرنگە بزانین ئەو ئاریشانە چین و چ کاریگەرییەکیان هەیە بەسەر دەقەکەوە.بەلام منەوە ئارێشەکان ئاوا دەبینرێن.

یەک: خێرایی ڕووداوەکانی ناو دەقەکە وای کردووە بۆشاییەک دروست بێت لای خوێنەر.لە کاتێکدا نووسەر دەیتوانی بە چەند حیوارێک یان بە زیادکردنی پەردەیەک بەشێکی بەرچاوی ئەم خێراییە کەم بکاتەوە و بەرچاوڕوونی زیاتریش بداتە خوێنەر تا لە پەیامی کۆمەڵایەتی دەقەکە زیاتر نزیک ببێتەوە.

دوو: لە دیدگای مارکسیزمی ئەرسەدۆکسەوە نەنووسراوە و سێبەری سۆشیالیزمی ستالینی بەسەرەوەیە. ئەمە گوناهی نووسەر نییە چونکە ئەو ڕێبازە وەک ڕێبازێکی ئەدەبی و هونەری لە دوای ساڵی ١٩٣٤ەوە لە ناوەڕۆکە شۆڕشگێرانەکەی خۆی بەتاڵ کرایەوە و لەبری بەهێزکردنی ئینتمای چینایەتی بۆ خەباتی چینایەتی، ئینتمای سیاسی بۆ یەکێتیی سۆڤییەتی جاران بەهێز دەکرد.محەمەد عەبدولڕەحمان زەنگنە بێ ویستی خۆی و دوور لە ویستی خۆی سەر بەو ڕێبازە بووە.

سێ: شێوازی هێنانی ڕۆڵی ژن لە دەقەکە نا لۆژیکییە و چلۆن لە ناوەڕاستی دەیەی چلەکانی سەدەی ڕابردوو کچێک دەتوانێت بەتەنیا بچێتە ناو کەمپی ئیشکردنی کرێکاران؟ با گوندەکەشیان نزیک بە کۆمپانیا بێت. هەرچەندە دەزانین کچانی لادێ جۆرێک سەربەستتر بوون لە کچانی شار، بەڵام قەید و بەندی کۆمەڵایەتی ڕێگرە لەو پەیوەندییە و تەنانەت گەشە و بەرەوپێشچوونی گوڵزار لە کچێکی سادەوە بۆ کچێکی شۆڕشگێر لەو ماوە کەمەدا جێگای بڕوا نییە.

چوار: حەمەشین(جاسووسەکەی کۆمپانیا) وەک چێشتلێنەرێک کە هەرچەند خۆی کرێکارە و سەر بە بەرەی کۆمپانیایە، بەڵام ئەو دووژمنایەتییە سەرسەختەی دژ بە کرێکاران نا واقیعییە و تەنانەت لەخاوەن کار و کۆمپانیاش خراپیتر و زیاتر ڕقی لە کرێکار دەبێتەوە و دژایەتییان دەکات.

حەمەشین: ئەوانە کێن بە پەنجەیەک هەموویان راست ئەکەیتەوە و لەناویان ئەبەی.(١٣)

یان:

حەمەشین: ڕاست ئەکەی بەخوا راستە ئەگەر تۆ نەبی ئەمانە پیاو ئەخۆن. یاخوا داری تۆ هەر لەسەر پشتیان بێ.(١٤)

یان:

حەمەشین: من گیانێکم هەیە هەموویان ئەهێنێ..ئەوان کێن..وەکوو کرمن.(١٥)

پێنج: کەشوهەوای ناو دەقەکە بەتایبەتی پەردەی دووەم کە بەفرێکی زۆر باریوە .

حەمەشین : حەوت شەو حەوت ڕۆژە بەفر ئەبارێ تەنانەت زەویش دیار نییە باشە زەوییەکە چی لێ هات؟ ئەم ئەم دێ ئە ناوی جی یە؟ ئۆف ف ف ف .(١٦)

وەک دەزانین شوێن لە دەقەکە بریتییە لە شاری کەرکووک و دەوروبەری. هاوین کرێکارەکان کاریان کردووە و عەجەب حەمەشین بەم بەفر بارینە نازانێت ئەم دێیە ناوی چییە؟ پاشان کەی لە کەرکووک حەوت شە و حەوت ڕۆژ بەفر باریوە؟ ڕەنگە ڕۆژێ یان دوو ڕۆژ بەفر باریبێت، بەڵام بەمجۆرە دوورە لە واقیعەوە و زیاتر پێوەنانە.

ئەنجام

سەرەنجام دوای ئاوڕدانەوەیەکی درەنگ لەم دەقە کرێکارییە، دەگەینە ئەوەی کە (مانگرتن)(١٨) دەقێکی شانۆیی کە گوزارشت لە ژیان و واقیعی ڕووداوێکی مێژووی گرنگ (مانگرتنی گاورباغی ساڵی ١٩٤٦) دەکات و هەوڵدانێکی سەرکەوتووانەشە لەوێناکردنی ئەو ڕووداوە مێژووییە گرنگە. دەقەکە چەند ئاریشەیەکی لەخۆ هەڵگرتووە و نووسەر چل ساڵ لەمەوبەر لەگۆشەنیگای ڕێباری ئەدەبی سۆشیالیستیی باوەوە دەقەکەی داڕشتووە و سەرباری هەندێ کەموکوڕی هونەری و میتۆدۆلۆژی، لایەنگیرییەکی بەهێزی بۆ خەباتی چینایەتی کرێکاران تێدا بەرجەستە بۆتەوە و دەتوانرێت بە دەقێکی هونەری مێژوویی ناوزەد بکرێت  کە وێنەی لە بزووتنەوەی ئەدەبی کوردزماندا کەمە و هەر ئەم هۆیەشە وا دەکات ڕەخنەگری ئەدەبی مارکسیستیی نەتوانێت لا لەم دەقە ئەدەبییە نەکاتەوە.

 

پەراوێز و سەرچاوەکان:

(١)محەمەد عەبدولڕەحمان زەنگەنە ساڵی ١٩٤٠ لە شاری کەرکووک لە دایکبووە. لەساڵی ١٩٧١ ەوە نووسین بڵاو دەکاتەوە. چەندین بەرنامەی ڕۆشنبیری لە ڕادیۆ و تەلەفیزیۆنی عێراقدا ئامادە و پێشکەش کردووە. زیاتر لە ١٥ کتێبی لە بوارەکانی نووسین و وەرگێران ئامادە و بڵاو کردۆتەوە.

(٢)مانگرتنی گاورباغی (کرێکارانی نەوتی کەرکووک) لە ٤ی تەممووزی ١٩٤٦ زیاتر لە ٥٠٠٠ کرێکاری کۆمپانیای نەوتی کەرکووک لە باخچەی گاورباغی دەستیان دایە مانگرتن لەپێناو زیادکردنی کرێ و دەرنەکردنی بە کۆمەڵ و بەزۆری کرێکاران و بەدەستهێنانی مافی ڕێکخراوبوون و دانانی سندوقی بیمە بۆ نەخۆش و پەککەوتە و بەساڵاچووانی کۆمپانیا. ڕۆژی ١٢ی تەمموز هێزە چەکدارەکانی ڕژێمی پاشایەتی تەقە لە مانگرتووان دەکەن و ١٦ کرێکار دەکوژن و ٣٦ کرێکاری تریش بریندار دەکەن.( بۆ زانیاری زیاتر بڕوانە (مجزرة کاورباغي موقع عراقیپیدیا)

(٣)الفن و التصور المادي للتاریخ  جورج بلیخانوف  ترجمة جورج طرابیشي دار الطلیعة للطباعة والنشر بیروت لبنان الطبعة الاولی ١٩٧٧ ص ٧.

(٤)(٥)(٦)شانۆگەری مانگرتن  نووسینی محەمەد عەبدولڕەحمان زەنگەنە چاپی دووەم ١٩٧٩ لاپەڕەکانی ١٠ و ٤٦ و ٤٨.

(٧)العراق و الصناعة النفط و الغاز في القرن العشرین تآلیف غانم العناز الصادر بالغة الانجلیزیة عن دار نشر جامعة نوتنکهام البریطانیة في ایار ٢٠١٠. اضراب عمال نفط کرکوک او مجزرة کاورباغي  غانم العناز  صحیفة المثقف عدد ٥٠٣٢ في ١٥ حزیران ٢٠٢٠.

(٨)(٩)(١٠)شانۆگەری مانگرتن  نووسینی محەمەد عەبدولڕەحمان زەنگەنە چاپی دووەم ١٩٧٩ لاپەڕەکانی ٢٩ و ٣٢ و ٦٠.

(١١)(١٢)شانۆگەری مانگرتن  نووسینی محەمەد عەبدولڕەحمان زەنگەنە چاپی دووەم ١٩٧٩ لاپەڕەکانی ٢٣ و ٥٩.

(١٣)(١٤)(١٥)(١٦)شانۆگەری مانگرتن  نووسینی محەمەد عەبدولڕەحمان زەنگەنە چاپی دووەم ١٩٧٩ لاپەڕەکانی٧و ٨ و ١٠ و ١٣ و ٢٨.

(١٧)جێی ئاماژەیە کە دەبێت سوپاسی زۆری هاوڕێی شاعیر و شانۆکار (حەمەی شانۆ) بکەم کە تەواوی کتێبی شانۆگەری مانگرتنی بۆ وێنەگرتم و بۆی ناردم.

0 comments
0 FacebookTwitterPinterestEmail
تازەترین بابەتشیعرعەبدولا سلیمان مەشخەل

سێڵفییەک لەگەڵ مێژوودا

by Soleyman Ghasemiani
written by Soleyman Ghasemiani

شیعری: عەبدوڵا سڵێمان (مەشخەڵ)

 

دەتانزانی گمەی کۆتر قەدەغەیە

بۆ ویستتان ببن بە کۆتر

کەروێشکە سەمای گوڵەگەنم هێڵی سوورە

بۆچی چوون بوون بە ڕەشەبا

لەکوێ گوڵێک گوێ هەڵبخا بۆ گۆرانی ئێوە دەبن بە باخچەی سەوز

چ هەورێک ڕێگە ون بکا

دەبن بە ڕێی کاکێشانی ئاسمانەکان!

*

زریکەتان لە ژوورە تاریکەکانەوە دەهاتە دەر

ئێمەش لۆکەی بێدەربەستیمان لە گوێ بوو

هاوارەکان تاکە تاکە دەکەوتنە سەر شەقامەکان

ئێمەش دەچووین سێڵڤیمان لەگەڵ دەگرتن

هێشتمان دانە دانەی خونچەی خەونەکانتان وشک بنەوە

بەبێ ئەوەی بە سۆندەی جەربەزەیی ئاویان بدەین

بێدەنگ بووین و بەسەر شەقامە قەرەباڵغەکان

لەژێر لێوەوە دەمانوت ئێوە پاڵەوانەکانی چیرۆکی ئێمەی برسین و

ئێوە وێنەی شیعریی جوانن و

ئێوە دەنگی سروودی پڕ لە جۆشی ئێمەی ترساون

دەترساین و دڵمان لاتان بوو ئازیزان

دەترساین و نەمان دەویست لەنێو نوێنی نەرم و گەرمی بێدەنگبووندا بێینە دەرێ

ئای! چ خۆپەرست بووین و ئێوەمان نەبینی کە چۆن

بەگەورەیی لەنێو میلۆدی گۆرانییەکانی مێژوو و

لەتوێی کتێبە قەدەغەکراوەکانی  ژیان، دەژێن

بە بێدەنگی هاتین و بەلاتاندا تێپەڕین

دەمانبینی پێستی لەشمان دەگوورن و هەستمان بەئازار نەدەکرد

هەردوو چاویان دەرهێناین و

هەردوو دەستیان بڕینەوە و

هۆش و بیریان لە قاوغ نا و

هەستمان بە سەرکزیی هەستی خۆمان نەکرد

هەستمان بە ڕشانەوەی ستەم و

بە بێغیرەتی شەقام و

بە ترسنۆکی ئەدەب و

بەچەپەڵی دەسەڵاتی فیشەک و ترس نەدەکرد.

*

تازە ئێوە بوون بە باران ئێمەش پێدەشتێکی تینوو

ئێوە بوون بە دەنگی بەرز و ئێمەش نابیست و نابینا

ئێوە لەنێو دیرۆکی ئەمڕۆی ژیان

بوون بە پەرسف بۆ چەندین پرسیاری تابوو

بوون بە خەمێکی ڕسکاوتر لەنێو دڵی ئەم ژیانە

بوون بە ئازادی کوژراو و

بە مووژدەی گوڵاڵەسوورەی بەهارێکی سەر لە ئاسۆ دەرهێنراودا.

 

شوباتی ٢٠٢١

0 comments
0 FacebookTwitterPinterestEmail
عەبدولا سلیمان مەشخەلکولتوور

بزووتنەوەی قوتابخانەی یەکشەممانی سۆشیالیستی

by Soleyman Ghasemiani
written by Soleyman Ghasemiani

ئامادەکردن و وەرگێڕان: عەبدوڵا سڵێمان (مەشخەڵ)

 

سەرەتا و سەرهەڵدان

قوتابخانەی یەکشەممانی ئەرسەدۆکسی مەسیحییەت کە لەلایەن کڵێسا و قەشەکانەوە لەسەرەتای سەدەی نۆزدەهەم لە ئەوروپا و جیهانی دەرەوەی ئەوروپا بەڕێوە دەبران، لە کارنامەی خۆیاندا جگە لە وانەکانی ئەخلاق لەگۆشەنیگای ئایینەوە، منداڵانیان فێری هەندێک نووسین و خوێندنەوە و ماتماتیکیش دەکرد. وەک وەڵامێک بەو کەموکوڕییە بەرچاوەی کە قوتابخانەی یەکشەممانی ئەرسەدۆکس هەیانبوو و هەروەها وەک زەمینەی مەشقپێکردنی منداڵانی سۆشیالیستەکان و پێویستی ڕێکخستن و نیشاندانی سیستماتیکانە لە تێڕوانین و دیدگای سۆشیالیزم بۆ فێربوونی بیرۆکە و بنەماکانی پەروەردەی سۆشیالیزم بۆ منداڵانی سۆشیالیستەکان، ئەم بزووتنەوەیە چینایەتییە هاتە ئاراوە. سەرەتای سەدەی نۆزدەهەم، شانشینی یەکگرتوو، شاهیدی لەدایکبوونی بزووتنەوەیەکی گرنگ بەڵام نەناسراو بوو لە مێژووی چینی کرێکاری بەریتانیا، ئەویش سەرهەڵدانی بزووتنەوەی قوتابخانەی یەکشەممانەیە کە تایبەت بوو بە وتنەوەی بەهاکانی سۆشیالیزم. نیوەی یەکەمی سەدەی نۆزدەهەم، بەتایبەت لە دەیەی سییەکان قوتابخانەی یەکشەممانی مەسیحییەت کۆمەڵێ دەرفەتی دەستەبەر کرد بۆ وتنەوەی وانە بە منداڵانی خێزانە کرێکارەکان. بیرۆکەی قوتابخانەی یەکشەممانی سۆشیالیستی لەسەر دەستی هەڵسوڕاوە شارتییەکان (٢) ڕۆبەرت ئۆون، ماری گرەی، کە ئەندامانی فیدراسیۆنی سۆشیال دیموکرات(١) بوون لە باترسی لە لەندەن، هاتە دامەزراندن، کە سەرەتا تەنها بۆ وانە وتنەوە بوو بە منداڵانی کرێکارانی مانگرتووی بەندەر لە بەشی ئیست ئێند، لە لەندەن. (٣)

بەوپێیەی پەروەردەی ئەخلاقی ئاینیی بەهۆی ڕەگی مێژوویی ئایینی مەسیحییەت بنجی داکووتابوو، بزووتنەوەی  قوتابخانەی یەکشەممان لەبری وتنەوەی بەهاکانی ئایینی مەسیحییەت، کەوتە وتنەوەی بەهاکانی سۆشیالیزم. ئەم بزووتنەوەیە لەتێڕوانینەکانیدا خەسڵەتێکی نێونەتەوەیی و تەنانەت دژ بە جەنگیشی هەبوو. هەروەها بەپێچەوانەی قوتابخانە ئاساییەکانی تری زمانی ئینگلیزی، قوتابخانەکانی ئەم بزووتنەوە ڕادیکاڵە منداڵان بە چ زمانێک دەدوان، هەر بەو زمانەش وانەیان تیادا دەوترایەوە و بەبێ ڕەچاوکردنی پاشخانی ئەتنیکی و ئایینی، پێشوازی لە هەموو منداڵێک دەکرا. لە وڵاتێکی وەکو ئەمریکا وەکچۆن فیدراسیۆنی سۆشیالیستە فینلاندییەکان و هەنگارییەکان و ئۆکرانییەکان و لیتوانییەکان هەبوون، ئاواش لە قوتابخانەی یەکشەممان منداڵەکانیان بەزمانەکانی فینلەندی و هەنگاری و ئۆکرانی و لیتوانی وانەکانی سۆشیالیزمیان بەو زمانە زگماکەی خۆیان دەخوێند. (٤)منداڵانی کرێکارە سۆشیالیستەکانی نێو ئەو قوتابخانانە بە یاخیبووە دڵسۆزەکان، کچان و کوڕانی ئاڵای سوور، شۆڕشگێڕە بچکۆلەکان، شۆڕشگێرانی دواڕۆژ، سۆشیالیستە بچووکەکان، یاخیبووە سوورەکان، هاوڕێیانی نێو قوومات، ناو زەد دەکرد و ئەمانە ئەو ناوانە بوون کە لەو منداڵانە نرابوون. مایکڵ جەیمس لەڕانانی کتێبە بەبەها و مێژووییەکەی پرۆفیسۆر کینیت تەیتەلبامدا دەڵێت ” مێژوونووس و مامۆستا بۆرژوازییەکان ڕەنگە هەرگیز هیچ شتێکیان لەسەر ئەم هەوڵە پەروەردەییەی حیزبی سۆشیالیستی ئەمریکی نەبیستبێت، بەڵام ئەو دێت چیرۆکی پێداگری ئەو سۆشیالیستە خۆشەویست و خاوەن ویژدانانەمان بۆ دەگێڕێتەوە کە دەیانوسیت منداڵەکانیان لە ئایدیۆلۆجی سەرمایەداری ڕزگار بکەن.” (٥) لێرەوە ئەوەمان بۆ ڕوون دەبێتەوە کە فەلسەفەی سەرهەڵدانی ئەم بزووتنەوەیە، چینایەتی و دژە سەرمایەدارییە. هەرچەندە ڕابەرانی ئەو بزووتنەوەیە دەیانویست لانی کەم لەڕێی پەروەردەیەکی سۆشیالیستانەوە دواڕۆژێکی ڕووناک دەستەبەر بکەن، بەڵام بەداخەوە ئەو بزووتنەوەیە لەو جەوهەرە گرنگەی سۆشیالیزمی زانستی بێئاگا بوو کە مارکس و ئەنگڵس هەر لەو سەردەمە خەریکی داڕشتنی بناغەکەی بوون. مارکس و ئەنگڵس هەردووک پێیانوابوو کە ململانێی کۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابوورییەکانی نێو گۆمەڵگە چینایەتین و لەنێو بردنی چەوسانەوە و ستەمی بۆرژوازی تەنها و تەنها لەڕێگەی بەرپاکردنی شۆڕشی سۆشیالیستی چینی کرێکارەوە مەیسەر دەبێت.

بنەماکان یان مانیفێست

مانیفێستی ئەم بزووتنەوە سۆشیالیستییە بریتییە لە دە خاڵ یان دە ئامۆژگاری کە وەک بنەمایەکی فێربوون ئێشی لەسەر کراوە. ئامۆژگارییە سۆشیالیستییەکان ئەمانەن :

١-هاوڕێیانی قوتابخانەکەت خۆش بوێت، چونکە دواتر ئەو هاوڕێیانە دەبنە هاوکارت لە ژیان.

٢-حەز بە فێربوون بکە، چونکە فێربوون خواردنی عەقڵە. سوپاسگوزاری مامۆستاکەت بکە وەک سوپاسگوزاری دایک و باوکت دەکەی.

٣-هەموو ڕۆژێکت بە ئەنجامدانی کرداری باش و کاری بەسوود، پیرۆز بکە.

٤-ڕێز لە پیاوچاکان بگرە، خۆش گوفتار بە لەگەڵ هەموو خەڵک و ملکەچی هیچ کەس مەبە.

٥-نە ڕقت لە کەس بێتەوە و نە زمانی خراپەکاری بەکار مەهێنە. تۆڵە لە کەس مەکەرەوە. بەرگری لە مافەکانت بکە و دژ بە ستەم بوەستەوە.

٦-ترسنۆک مەبە. هاوڕێی مرۆڤە بێتواناکان بە و دادپەروەریت خۆش بوێت.

٧-بیرت نەچێت هەموو شتێکی باش لەم سەر زەوییە بەرهەمی کارکردنە. کێ خۆشی لەو شتە باشانە ببینێت بێئەوەی کاری تیایاندا کردبێت؛ ئەوە پارووی کرێکاران دەدزێت.

٨-چاودێر بە و بیر لە دۆزینەوەی ڕاستی بکەرەوە. بڕوا بە هیچ شتێ مەکە کە پێچەوانەی ژیری بێت؛ نە خۆت و نە کەسی تریش فریو مەدە.

٩-پێتوانەبێت ئەوەی نیشتمانەکەی خۆی خۆش بوێت، دەبێت ڕقی لە میللەتانی تر ببێتەوە، یان ئاواتەخوازی جەنگ بێت، کە خودی جەنگ بریتییە لە پاشماوەکانی هەمەجییەت.

١٠-ئومێدی ئەو ڕۆژە بخوازە کە تەواوی ژنان و پیاوان هاونێشتمانی ئازادی یەک سەرزەمین بن و هەموو پێکەوە وکو خوشک و برا ژیانێکی پڕ لە ئاشتی و پرشنگدار بژێن.(٦)

ئەم ئامۆژگارییانە، یان بنەمایانەی کە وەک مانیفێستۆی ئەم بزووتنەوەیە ڕاگەیەنراوە، جگ لە لایەنە پەروەردەییەکەی کە دوورە لە هەر جۆرە تێروانینێکی نا ئینسانیی، لایەنێکی سۆسیۆلۆجیشی لەخۆ گرتووە کە منداڵان هەستی متمانەکردن بەخۆیان لا بەهێز دەبێت و کەسایەتییەکی بەتوانایان لێ بەرهەم دێنێت تا بتوانن لەدواڕۆژدا بەرپرسیارێتی ئاڵوگۆڕی مێژوویی گەورە لەئەستۆ بگرن. لێرەش نابێت ئەوە ڕەخنە نازانستی و دژە مارکسیستییە نادیدە بگرین کەپێیوایە منداڵانی کەمتر لە هەژدە ساڵ  نابێت بەهیج جۆرێک دەرگیری هیچ ئایدیۆلۆژییەک ببن و دەبێت خەریکی سەرگەرمی جیهانی منداڵانەی خۆیان بن. چونکە ئەم تێڕوانینە کۆنەپەرستە دەزانێت فەرهەنگی دژە ئینسانی بۆرژوازی چۆن گاریگەری لەسەر منداڵان و بیرکردنەوەی منداڵان دادەنێت، ئاواش دەیانەوێت بەو پاساوە ڕێگری لە سۆشیالیستەکان بکەن و نەهێڵن منداڵان بە ئایدیا و باوەڕی ئینسانییانە و پێشکەوتووخوازانە پەروەردە بکەن.

بەنێونەتەوەیی بوون

ئەگەر لە سەرەتادا ماری گرەی کاتێک دەستی بەم بزووتنەوەیە کرد تەنها منداڵێکی خۆی و منداڵێکی تری وەکو خوێندکار هەبوون. بەڵام دوای نزیک بە بیست ساڵ، ١٢٠ قوتابخانە لە بیست وڵاتدا دەستبەکار بووبوون. پێبەپێێ گەشە و پەرەسەندنی ئەم بزووتنەوەیە، جگە لە منداڵان؛ دایکان و باوکانیش دەستیان کرد بە چوون بۆ ئەو قوتابخانەیە بۆ فێربوونی بنەماکانی سۆشیالیزم. لە ساڵی ١٩٢١ ژمارەی بەشداربووی ئەم قوتابخانانە گەیشتە دوانزە هەزار و پێنجسەد کەس کە بەسەر نەوەد و شەش قوتابخانە بەپانتایی سکۆتڵاند و باکووری بەریتانیا و لەندەن. لە ئەمریکاش یەکەمین قوتابخانە لە یەکی ئازاری ساڵی ١٨٨٠ لە نیویۆرک هاتە دامەزراندن و ٣٠ خوێندکاری هەبوو. پاشان ویلایەتەکانی شیکاگۆ و فلادیلفیاشی گرتەوە. ساڵی ١٨٨٨ شەش مامۆستا و نزیک بە ١٥٠ قوتابی چوونە قوتابخانە سۆشیالیستەکان. حیزبی سۆشیالیستی ئەمریکی پشتیوانییەکی گەورەی ئەم بزووتنەوەی بوو و لە ماوەی بیست ساڵدا نزیک بە ١٠٠ قوتابخانەی لە ٦٤ شاری ٢٠ ویلایەت دامەزراند.(٧) نابێت ئەوە بە هەڵە بزانین کە تەواوی چالاکییەکانی بزووتنەوەی قوتابخانەی یەکشەممانی سۆشیالیستی بەریتانی، کاریگەری گەورەی هەبوو بەسەر بزووتنەوەکە لە ئەمریکا و تەنانەت بڵاوکراوە و ئەزموونەکانی هەڵسوڕاوانی بەریتانی لەلایەن هەڵسوڕاوانی ئەمریکاوە لەبەرچاو دەگیران. کرێکارانی قوتابخانەی یەکشەممانی سۆشیالیستی ئەمریکی گەشتی بەریتانیایان دەکرد و چاودێری چالاکییەکانی ئەو بزووتنەوە پەرسەندووەیان دەکرد و لەگەڕانەوەیاندا بۆ ئەمریکا؛ ئەنجامگیرییەکانیان دەخستە ڕوو.(٨)

ئەم بزووتنەوە چینایەتییە گەلێ ئەدیب و نووسەری پێوە پەیوەستبوون وەک ڕابینترانەت تاگوور، ئۆسکار وایەڵد، نیکۆڵای گۆگۆڵ و ئەبتۆن سینکلەیر. (٩) لەدەرەوەی بەریتانیا و ئەمریکاش ئەم بزووتنەوەیە پەرەی سەند و فراوانبوونی بەخۆیەوە بینی. بزووتنەوەی کرێکاری لە وڵاتەکانی ئوسترالیا و کەنەدا و نیوزیڵەند و هەنگاریا و بولگاریا و سویسراش توانیان دەرگاکانی خەباتی خۆیان لەسەر ئەم ئەزموونە گرنگ و مێژووییە بکەنەوە و سوودی لێ ببینن.

ئاستەنگەکان و دژەکردار

لەگەڵ بەرپاکردنی ئەم بزووتنەوە مەزنە چینایەتییە، هەر لەسەرەتاوە لەگەڵ کۆمەڵێ ئاستەنگدا بەرەو ڕوو بۆوە؛ کە گرنگترینیان ئەمانەن:

یەک: کەمی کەلوپەلی خوێندن و وانە وتنەوە. ئەمەش هەر لە دابین کردنی جێگای گونجاو تا پەڕاو و کتێب و تەختەڕەش و پێنووس و .. تاد دەگرێتەوە کە کاریگەری نێگەتیڤی هەبوو بەسەر تەواوی پرۆسەی بزووتنەوەکە.

دوو: دەستکورتی و نەبوونی بودجەی تایبەت و دارایی شایستە تا ئەو بزووتنەوەیە بتوانێت ئامانجەکانی خۆی بپێکێت.

سێ: نەبوونی مامۆستای پێویست. ئەوانەی هەبوون زۆربەیان ژنانی خۆبەخش بوون و ئەوانیش شەش ڕۆژ لە قوتابخانەی ئاسایی وانەیان دەوتەوە و تەنها یەک ڕۆژیان لە هەفتە هەبوو وانەکانی سۆشیالیزم لە یەکشەممان بڵێنەوە و کات لەگەڵ خانەوادەکانیان بەسەر بەرن.

چوار: میتۆدەی بەرنامەڕێژی کاری بزووتنەوەکە ئەوە بوو کە دەبوایە سەرجەم مامۆستاکان لە شوێنێک کۆببنەوە تا پرۆگرامی خوێندنی وانەی داهاتوو ئامادە بکەن. ئەمەش ماندوبوونێکی زۆر و کاتێکی زۆری دەویست و کەشێکی تاقەتپروکێنی بۆ مامۆستاکان دروست کردبوو.

پێنج: وەکچۆن مارکس و سۆشیالیزم هێرشیان کراوەتە سەر، ئاواش ئەم قوتابخانانە کەوتنە بەر هێرشی دەسەڵاتدارانی بۆرژوازی. ساڵی ١٩٠٨ زە نیۆیۆرک تایمز؛ سکاڵای لەسەر قوتابخانەی بۆرۆ پارک تۆمار کرد بەبیانووی ئەوەی گوایە ئەو قوتابخانەیە ڕق و کینەی چینایەتی بڵاو دەکاتەوە.

شەش: پۆلیس وەک پارێزەری دەسەڵاتی سەرمایە، تەواوی خاوەن باڵەخانەکانی شارەکانی ئاگادار کردبۆوە کە باڵەخانەکانیان بە قوتابخانەکان نەدەن بەکرێ.

حەوت: لەنێو حیزبی سۆشیالیستیشدا ڕەخنەگرانێک پەیدا بوون و دەیانوت مارکس و ئەنگڵس پشتیوانی ئەو قوتابخانانەیان نەکردووە و ئەم بزووتنەوەیە زیاتر سۆزدارییە بۆ سۆشیالیزم و بزووتنەوەیەکی لاوازە.

هەشت: جەنگی جیهانی یەکەم و ململانێ ناوخۆییەکانی پەیوەست بەو جەنگە ماڵوێرانکەرە، زەربەیەکی گەورەی لە بزووتنەوەی قوتابخانەکانی یەکشەممانی سۆشیالیستی دا. دەسەڵاتدارانی سەرمایە ژمارەیەکی زۆری هەڵسوڕاوان و مامۆستایانی سۆشیالیستی خستە کونجی تاریکی زیندانەکان، یانیش ناچار بە خۆشاردنەوە کران.

نۆ: لەهەمووی ناخۆشتریش سەرباری بەرگریکردن و جەسارەت نواندنی هەڵسوڕاو و مامۆستا سۆشیالیستەکان، بەڵام لە خۆپیشاندان و نمایشەکاندا کەوتنە بەر لێدان و پەلاماری دەسەڵات و ئازاردانی جەستەیی.

 

ئیتر بەوجۆرە بۆرژوزی تەقەللای زۆریدا تا پاشەکشە بەو بزووتنەوە چینایەتییە بکات و لەم هەوڵەیدا توانی سەرکەوتنێکی تری مێژوویی بۆ خۆی تۆمار بکات ئەویش بەهۆی ناڕێکخراوبوون و دووربوونی چینی کرێکار لە سۆشیالیزم و مارکسیزم. جێی خۆیەتی لێرەدا دوا قسەی قوتابییەکی قوتابخانەی یەکشەممانی برۆکلین لە شاری نیویۆرک بخەینە بەرچاو کە بە باشترین شێوە گوزارشت لە جیاوازی نێوان بەهاکانی خوێندن لە هەرتک قوتابخانە ئاسایی و سۆشیالیستیەکاندا دەکات.” قوتابخانەی یەکشەممانی سۆشیالیستی گەلێ شتی فێر کردم کە هەرگیز لە قوتابخانەی گشتیدا فێریان نەدەبووم. فێربووم هەستی دروستم بەرامبەر بە هاوڕێکانم هەبێت. ئەگەر سۆشیالیزم مانای هەستکردن بە خۆشەویستی بێت بەرامبەر سەرجەم مرۆڤایەتی و ئارەزووی ئەوە بێت یارمەتی مرۆڤە دڵتەنگەکان بدەیت،بۆ دۆزینەوەی ڕێگەیەک تا لە داهاتوودا ئاسوودە و بەختیار بژێن، کەواتە من کەسێکی سۆشیالیستم.”(١٠)

ئەنجام

ئێستا دوای تێپەڕبوونی سەدەیەک بەسەر ئەم بزووتنەوەیە، ئەمڕۆ قوتابخانەی یەکشەممانی سۆشیالیستی بەڵگەیەکە لەسەر بەرفراوانبونی بزووتنەوەی چینی کرێکار و ڕۆڵی سەرەکی چەپ و سۆشیالیستەکانە لە ژیانی کۆمەڵگەی سەرەتای سەدەی نۆزدەهەم لە ئەوروپا و ئەمریکا. ئەم قوتابخانەیە ڕەنگدانەوەی خواستی ڕوون و ئاشکرا بوو؛ بۆ ئەخلاقی سۆشیالیستی و پەیوەندی نێوان ڕێکخراوی سیاسی و پڕۆژەکانی کۆمەڵگە. ئەم بزووتنەوەیە سەرەتا گەرچی لە شارێک و لە تەنها دوو خوێندکارەوە دەستی پێکرد، بەڵام دواتر تەشەنەی کرد و زۆربەی شار و وڵاتە جیاجیاکانی گرتەوە و بوو بە بزووتنەوەیەکی بەهێز و تەنانەت سیاسی گرنگیش لە مێژووی بزووتنەوەی کرێکارانی جیهان. بزووتنەوەی قوتابخانەی یەکشەممانی سۆشیالیستی بەشێک بوو لە فەرهەنگی رادیکاڵی پەرەسەندوو کە جگە لەم بزووتنەوەیە، چەندین ڕۆژنامەی ڕۆژانە و یانە و کۆڕ و فیستیڤاڵ و نمایشی لەخۆ دەگرت. لەگەڵ پەرەسەندی زیاتری ئەم بزووتنەوەیە و هەروەها سەرباری بوونی چەندین ئاستەنگ و کێشەی تەکنیکی و دارایی، سەرمایەداران ترسیان لێنیشت و کەوتنە هێرش و سەرکوتی ئەم بزووتنەوەیە و سەرەنجام پاشەکشەیان بەو بزووتنەوەیە چینایەتییەی کرێکاران کرد.

 

ژێدەر و سەرچاوەکان

(١) شارتییەکان بزووتنەوەیەکی چینی کرێکار بوو ساڵی ١٨٣٦ سەریهەڵدا و لەنێوان ساڵانی ١٨٣٨ تا ١٨٤٨ زۆر چالاک بوو. ئامانجی ئەم بزووتنەوەیە بەدەستهێنانی مافە سیاسییەکانی چینی کرێکار و ئۆتۆریتەی ئەو چینە بوو. شارتییەکان ناوی خۆیان لە پەیماننامەی خەڵکەوە وەرگرتووە و کە هەر شەش ئامانجە سەرەکییەکەی ئەو بزووتنەوەیەی تێدایە.

(٢) فیدراسیۆنی شۆسیال دیموکرات، یەکەمین حیزبی سیاسی سۆشیالیستییە لە بەریتانیا کە لە لایەن ه. م. هایندمان ەوە دامەزراوە و یەکەمین کۆبوونەوەی دامەزراندنی خۆی لە ٧ی حوزەیرانی ساڵی ١٨٨١ بەست و ئەوانەی پەیوەستبوون بەو حیزبە بریتیبوون لە ولیەم مۆریس، جۆرج لانسبێری، جەیمس کۆنۆڵی و ئیلیانۆر مارکس. بەڵام فریدریک ئەنجلس ڕەتی کردەوە پشتیوانی ئەم پرۆژەیەی هایندمان بکات.

(٣) مانگرتنی چەند هەزار کرێکاری بەندەر لە لەندەن لە هاوینی ساڵی ١٨٨٩ دەستی پێکرد لە ئەنجامی داخوازی کرێکاران بۆ باشترکردنی هەلومەرجی کارکردن و زیاد کردنی هەقدەست. هەرچەند ئەوکات تەنها ٥% سەدا پێنجی کرێکاران لە یەکێتییە کرێکارییەکان ڕێکخرا بوون، بێن تیڵێتی ڕابەر و هەڵسوڕاوی کرێکاریی توانی هەریەک لە جان بێرنس و ویڵ تۆرن و ئیلیانۆر مارکس و هایندمان و جەیمس هاردی و هێنری شامپەین بهێنێتە پشت ئەم مانگرتنە و بڵاوکراوەیەکی فەرمی یان نیمچە فەرمیش بەناوی زە لەیبر ئیلێکتەر وەک زمانحاڵی کۆمیتەی مانگرتن، بڵاو بکەنەوە.سەرەتا ٥٠٠ کرێکار ڕێپیواناین دەستپێکرد و دوایی پەرەی سەند بۆ بەندەرەکانی تر و بوون بە ٣٠٠٠ مانگرتوو. یەکێتییە کرێکارییەکانی ئوستراڵیا ٣٠٠٠ سی هەزار دۆلاریان نارد بۆ پاڵپشتی مانگرتنەکە و ئەمەش بوو بە هێز و گوڕێکی بەتین. دوای پێنج هەفتە مانگرتنەکە بە سەرکەوتن گەیشت و سەرجەم داخوازییەکانی کرێکاران بەدیهات. ئەم سەرکەوتنە بوو بە هەوێنی ئەوەی کە کرێکارانی بەریتانیا ڕوو لە ڕێکخراوبوون بکەن.

4&6&8-https://en.wikipedia.org/wiki/Socialist_Sunday_School

5&7&10-https://againstthecurrent.org/atc071/p1985/

9-https://www.currentaffairs.org/2020/08/the-past-and-future-of-the-socialist-sunday-school

 

 

 

 

 

 

0 comments
0 FacebookTwitterPinterestEmail
تازەترین بابەتگۆڤاری هانا خولی دووهەم

هانا، ژمارە ٧ ، ساڵی ٢٠٢٢

by Soleyman Ghasemiani
written by Soleyman Ghasemiani

بەرهەمەکانی ئەم ژمارەیە:

١ – بۆ رێزگرتن لە یادی بەکتاش ئابتین

٢ – دوو قاپی وێنە و یەک کەس/ مێهرنووش موسەوی

٣ – چەن کۆپلە شیعری بەکتاش ئابتین

٤ – قەلبی کۆمۆنیزم لە کوردستان / رانانی کتێب / سلیمان قاسمیانی

٥ – ئەزموونم لەگەڵ (وەرگێڕان)دا / عەبدوڵا سڵێمان (مەشخەڵ)

٦ – شیعرە بڵاونەکراوەکانی قانع / موسلیح رێبوار

٧ – کاتێک تۆڵەکە و لفکە شامی گرانترە لە پرچی ژن / بەکر ئەحمەد

٨ – مێژووی شانۆی کەنەدی / عەبدوڵا سڵێمان (مەشخەڵ)

٩ – زمانی زگماک / سلیمان قاسمیانی

١٠ – رۆژی جیهانی فەلسەفە / شلێر رەشید

١١ – ”چۆن بووم بە گەمژە“ / رانانی کتێب / شەمال بارەوانی

١٢ – شیعر: عارف کوردە، خالید بایەزیدی، جان گودمەن، فیل ئاکس،  ئای. جێی. کریس

 

بۆ خوێندنەوەی هانا ئێرە کلیک بکە!

 

بۆ کڕینی هانا لە سەر کاغەز، ئێرە کلیک بکە!

0 comments
0 FacebookTwitterPinterestEmail
تازەترین بابەترەخنە و ئەدەبسلیمان قاسمیانی

قلب کمونیزم در کردستان ایران

by Soleyman Ghasemiani
written by Soleyman Ghasemiani

قلب کمونیزم در کردستان

نگاهی بە کتاب “شهری کوچک و مبارزاتی بزرگ”

سلیمان قاسمیانی

 

هیچ انقلابی یک شبە سر نمی گیرد بلکە زمینە، تاریخ و پروسە خاص خود را دارد. در این مسیر رویدادها، آدمها، امیدها، رنجها، تلاشها و جانبازیهایی زیادی در جریانند کە بی شک بە انقلابی کە بە میدان می آید و راهی کە برمی گزیند، رنگ خود را میزنند. انقلاب ١٣٥٧ در ایران نیز از این قاعدە مستثنی نیست.

کتاب ” شهری کوچک و مبارزاتی بزرگ” نوشتە  مجید حسینی بهار ١٤٠٠ از چاپ درآمد روایتی است از این انقلاب، پیش زمینەهای آن، چگونگی شکل گیری نیروهای پیشرو آن قبل از تولد و رشدش، رهبری و هدایت جنبشهای اعتراضی و بە دست گرفتن سکان انقلاب بعد از قیام و دفاع از انقلاب در شهر کوچک مریوان در کردستان ایران.

نویسندە در این کتاب از زندگی خود و خانوادەاش شروع میکند و بە بیان دردها و مشقات زحمتکشان و کارگران برای تامین معاش میپردازد. این بخش بقدری گیرا و شیوا است کە فرصت مکث کردن بە خوانندە نمی دهد. او تا کلاس چهارم ابتدایی را در مدرسە آبادی اش درس میخواند ولی از کلاس پنچم بە بعد را در شهر مریوان ادامە میدهد. اما این ادامە تحصیل در مریوان هیچ آغاز خوبی نداشت:

هفتە اول شروع مدرسە در شهر بە خاطر اصلاح موی سر بە سبک روستایی کە آنرا “قوچکەتاش” می گفتند خیلی اذیت شدم. قبلا هیچگاە اینگونە سرم را اصلاح نکردە بودم. از بخت بد من، روز قبل از رفتنم بە شهر، مادرم از “لالە سعید قادری” چوپان زحمتکش آبادی کە تیزی بی نظیر چاقوهایش در آبادی شهرتی بهم زدە بود و در تراشیدن سر و اصلاح موی سر مهارت داشت، خواهش کرد سرم را اصلاح کند. لالە سعید از نظر خودش کمال دلسوزی را بخرج داد و بە پهنای یک سانتیمتر موهای دور تا دور پیشانی ام را از تە زد. او گفت اینطوری بهتر است، چون پیشانی و صورتت بزرگتر و زیباتر بە نظر می آید. از قیافە مضحکی کە بە خود گرفتە بودم بشدت ناراحت بودم و گریە سر دادم. بە این ترتیب روز اول مدرسە در شهر را… با دلهرە و خجالت شروع کردم… سعی میکردم توجە کسی را جلب نکنم… اما آن قیافە مضحک بچەهای شیطان و مزاحم را بیشتر تحریک کرد و از هر طرف متلک باران شدم… (صفحە ٢٧)

داستان، بە همین روال ما را با خود بە مصافهای زندگی، مشقات و هیجانهای دوران تحصیلی در دبیرستان، تماس با انقلابیان کمونیست، عطش مطالعە، یافتن پاسخ بە چراییهای زندگی و مبارزە با نابرابریهای اجتماعی میبرد.

برای نسلهای بعد از انقلاب ٥٧، کە خود این انقلاب و رویاروییهای این انقلاب و ضدانقلاب را تجربە نکردەاند، این کتاب منبعی صادق، فیلمی مستند و عمیق از سازوکار آن است با تمرکز بر یک شهر کوچک کە آیینە تمام نمای انقلابی بود بە بزرگی تمام ایران. برای من کە در شهر کوچک سردشت زندگی میکردم، مریوان در جریان تظاهراتها، شهر شاعر محبوب و انقلابی کمونیست، فاتح شیخ بود کە اشعار انقلابیش ورد زبان مردم شدە بود. مریوان در دنیای جوانی من، شهر شعر نو بود و استقامت در برابر سرکوب قدرت حاکم. “باد دبور” یکی از اشعار فاتح شیخ بود کە بە روحیە مبارزاتی مردم حاظر در صحنە استحکام می بخشید:

ای تند باد

تند باد درندە

یار زمستان سرد…

لباسهایم را پارە

چراغ دستم را خاموش

و چشمانم را با گرد و خاکت

پر از گرە کردی

اما هیچکدام نمیتوانند

راهم  را سد کنند.

 

فاتح شیخ یکی از کمونیستهای شهر مریوان است کە با نویسندە کتاب در محفلی کە بعدا بە اسم “شیرین، بهار است” (اسم ترانەای انقلابی از خوانندە کورد عراقی، طاهر توفیق) مشهور میشود، خود را سازمان دادە و با رژیم مبارزە میکنند. فاتح چند بار بدلیل فعالیتهای انقلابیش توسط ساواک دستگیر و زندانی میشود. وقتی کە بار دوم از زندان آزاد میشود، از اشتغال در پستهای اداری و دولتی محروم میشود و دیگر نمیتواند بە شغل سابقش بە عنوان دبیر، ادامە دهد:

بعد از آزادی فاتح با علاقە و اشتیاق بیشتری دور هم جمح شدیم. همە ما صحبتهای تازەای برای هم داشتیم. من و رئوف در اولین ملاقات با فاتح بخاطر از دست دادن کارش و محرومیتش از حقوق اجتماعی با او اظهار همدردی کردیم. او در جواب گفت: “این محرومیت از نظر زندگی شخصی و مالی محدودیتهایی بر من تحمیل خواهد کرد، اما در عین حال امکاناتی را بە نفع فعالیت سیاسی ام فراهم آوردە است. از این پس براحتی می توانم با هر کسی بخواهم تماس بگیرم و بە هر جائی بخواهم بروم و محدودیتهای قبلی را ندارم. ساواک هم نمی تواند براحتی مرا کنترل کند. اگر آنها راهی را بر ما می بندند متوجە نیستند کە راههای دیگری بر روی ما باز میشوند. در نتیجە این محرومیت بە ضرر مالیش و از دست دادن شغلم می ارزد.” این جواب فاتح و روحیە او در آن شرایط اجتماعی کە گیرآوردن کار در شهر و حقوق بگیری در اذهان عمومی مردم امتیاز بە حساب می آمد، آموزندە بود… ما فکر می کردیم فاتح از محرومیت اجتماعی و از دست دادن کارش ناراحت است. جواب او من و رئوف را غافلگیر کرد. (صفحە ١٣٤)

شهر مریوان برای بسیاری از مردم تداعی کنندە این روحیە پیگیر و سرسخت مبارزە با ستمگر بود. هنوز رژیم شاە سقوط نکردە بود کە انقلابیون مریوان شورای مردمی شهررا دایر کردە و ادارە شهر را بدست گرفتند. جریان قدرتگیری شورا را مجید حسینی در این کتاب تشریح کردە است. در شهرهای دیگر کردستان هم پس از پیروزی قیام بهمن، شوراهای شهر دایر شدند. اما بجز مریوان و سنندج در اکثر شهرها زمام امور شوراها در دست نیروهای محافظەکار بود. مریوان در واقع پرچمدار این حرکت بود و رهبرانش کمونیستهای خوشنام و انقلابی بودند.

طبیعی است کە مریوان انقلابی بودنش را مدیون مبارزین و رهبران انقلابیش است. برای خیلیها، مریوان مترادف با فواد مصطفی سلطانی از بنیانگذاران کومەلە و رهبران کمونیست در کردستان است. کتاب “شهری کوچک و مبارزاتی بزرگ” این تصویر را بزرگتر  کردە و طیف وسیعی از کمونیستها  و رزمندگان انقلابی را بە خوانندە میشناساند کە پایەهای جنبش پیشرو سوسیالیستی را تشکیل میدادند و بە عروج این جنبش در کردستان در تقابل با جنبشهای  بورژوایی موجود، چە ناسیونالیستی و چە مذهبی کمک اساسی کردند. مریوان نە یک فواد بلکە دهها فواد را در دامن خویش پرورش داد کە دیگر حذف فیزیکی چند فواد، نمی توانست خللی در پیشروی جنبش سوسیالیستیی کە خیز برداشتەبود ایجاد کند. محافل کمونیستی مریوان، نطفەهای بارز و پرشور این جنبش  نوین بودند کە بعدا در قامت کومەلە علنیت یافت و پرچمدار تداوم انقلاب ١٣٥٧ در کردستان ایران شد.

“شهری کوچک و مبارزاتی بزرگ” تاریخچەای کوچک است از آنچە در کردستان گذشت. این کتاب، تاریخ مبارزات کردستان بطور کلی نیست بلکە زوایایی از این تاریخ را کە با شهر مریوان ارتباط مستقیم دارد بە خوانندە میشناساند. مبارزات ضد فئودالی دهقانان در دارسیران و تشکیل اتحادیە دهقانان از جملە این رویدادهای مهم در کردستان قبل و بعد از پیروزی قیام است. کوچ دهقانان دارسیران قبل از قیام و کوچ تاریخی مریوان دو تجربە انقلابی مبارزات تودەای هستند کە هر دو تحت رهبری کمونیستهای مریوان رهبری و پیروز شدند. کوچ دارسیران در دورە شاە رخ داد کە فئودالها را مجبور بە عقب نشینی کرد.

کوچ مریوان، کوچ تمام شهر بود علیە تهدیدات ارتش و سپاە پاسداران برای استقرار در مرکز شهر. شواری مردمی شهر تمام تلاشش را بکار میبرد تا مانع ورود نیروهای رژیم بە مرکز شهر شود و با نمایندگان استانداری کردستان، فرمانداری مریوان و فرماندهان ارتش بە مذاکرە میپردازد. اما این مذاکرات بی نتێجە میماند و در آخرین نشست شورا و نمایندگان دولت و ارتش، فرماندە ارتش موضع دولت را سریعا بە شورا ابلاغ میکند:

فرماندە پادگان رو بە اعضای شورا گفت: محض اطلاع شما از این ساعت بە بعد هر وقت لازم بدانیم وارد شهر می شویم و مذاکرات هیچ فایدەای ندارد و این دستور است و حتما اجرایش می کنیم. در جواب بە فرماندە پادگان ابو کریمی گفت: شما دارید از موضع قدرت با ما حرف میزنید. او هم با لحن تحقیرآمیزی جواب داد: بلە عزیزم، ارتش همیشە از موضع قدرت صحبت می کند. در همین هنگام  سعید دارابی گفت: “در این صورت اگر بخواهید با زور وارد شهر شوید ما چارەای جز کوچ از این شهر نداریم.” با شنیدن کلمە کوچ از شهر، هیئت مذاکرەکنندە شورا و حتی مردمی کە در آنجا بودند نگاههایشان را با هم رد و بدل کردند. از برق چشمان همە پیدا بود کە راە جلوگیری از جنگ تحمیلی را یافتەاند. فرماندە پادگان متوجە این نگاههای سریع و کوتاە و پیام بزرگ تاریخی مستتر در آنها نبود. از نظر او کوچ شهر عملی غیرممکن بە نظر می آمد. (صفحە ٥٨٤)

سازماندهی کوچ بلافاصلە همان روز بعد از خروج نمایندگان ارتش و استانداری از ساختمان محل مذاکرە، شروع میشود. این کار آنقدر سریع انجام میشود کە حتی خود سازماندهندگانش را متحیر میکند. روز بعد، قبل از روشن شدن هوا، مریوان تقریبا تماما خالی از سکنە بود:

قبل از کوچ کسی در فکر چگونگی استقرار مردم در اردوگاە، ادارە آن، تامین امنیت، آب و غذا، بهداشت، سرپناه… نبود. تمام اینها ضروری بودند اما نە فرصت پرداختن بە آنها بود و نە اینکە در مقابل تراژدی کە جان مردم را تهدید می کرد اولویت داشتند… بنا بە تصمیم قبلی فواد، فاتح و عطا (فواد مصطفی سلطانی، فاتح شیخ، عطا رستمی) مسئولیت ادارە اردوگاە بە فاتح شیخ سپردە شد. ادارە مناسب اردوگاە ضامن تداوم کوچ و مقاومت مردم بود. فواد بە فاتح گفت: سیاست ما مقاومت است. نە تسلیم میشویم و نە امکان مذاکرە و گفتگو را می بندیم. اگر بتوانیم سە روز مردم را در اردوگاە نگهداری کنیم در دور کردن جنگ از شهر و مذاکرە با نمایندگان دولت بسیار نفع خواهیم برد. عطا بە فاتح گفت: امید ما بە شماست. تمام توان خود را برای ادارە امور اردوگاە  بکار ببرید. با توجە بە وجهە سیاسی اجتماعی و اعتباری کە فاتح داشت می توانست بە نحو خوبی اردوگاە را ادارە کند و متحد نگهدارد. (صفحە ٥٨٧)

کوچ مریوان نە تنها ٣ روز بلکە ١٣ روز ادامە پیدا کرد و بە پیروزی رسید. مجید حسینی در این کتاب ما را با زوایای گوناگون این حرکت تودەای کە نە تنها کل مردم شهر را بسیچ کرد بلکە تمام شهرهای کردستان را بە حرکت درآورد و صف بی پایان راهپیماییهای پشتیبانی را بە سوی مریوان گسیل کرد.

کردستان مرکز تقابل جنبشهای متفاوت بود. در برابر جنبش سوسیالیستی، ناسیونالیسم و مذهب خاموش نبودند. “مکتب قرآن” تحت رهبری احمد مفتی زادە، جریانی مذهبی بود کە خیلی زود بە خمینی لبیک گفتە و پرچم مبارزە علیە کمونیستها را بویژە در سنندج و مریوان کە کانونهای جنبش سوسیالیستی بودند، برافراشت. این نیرو توسط دولت و سپاە پاسداران هم از لحاظ مالی و هم نظامی حمایت میشد. مکتب قرآن بلاخرە با همکاری رژیم، مقر “ستاد پاسداران انقلاب اسلامی” را در اوایل تیر در مریوان دایر میکند و از همان ابتدا شروع بە اذیت و آزار مردم و سد معبر و کنترل کردن مردم در خیابان محل استقرار مقرشان میشوند. مجید حسینی بگونەای مستدل این همدستی مکتب قرآن و  دولت را میشکافد و دسیسەهای ارتجاعیشان را در مریوان کە بە جانباختن مردم بیدفاع و انقلابیون  انجامید تشریح میکند. مردم  و شورای شهر خواستار بستە شدن مقر “ستاد پاسداران انقلاب اسلامی” میشوند. نیروهای مسلح این مقر روز ٢٣ تیر ماە ١٣٥٨  در جریان تظاهرات تودەای مردم علیە سانسور در ایران و توهین مقامات حکومتی بە مردم کردستان، بە روی تظاهرکنندگان آتش گشودند کە موجب كشتە و زخمی شدن تعدادی از تظاهرکنندگان میشود. مردم خشمگین بلافاصە بە ستاد پاسداران حملە کردە، فراریشان دادە و مقر را تسخیر میکنند. نویسندە این درگیری و تقابل را کە زمینەساز کوچ تاریخی مریوان شد، بوضوح بازگویی میکند.

نیروهای حزب دمکرات کردستان عراق کە تحت نام “قیادە موقت” شناختە میشدند، و بعد از شکست این جنبش در سال ١٣٥٣ بە ایران پناه آوردە بودند، از جملە نیروهایی بودند کە بعد از روی کار آمدن ارتجاع اسلامی  بلافاصلە حمایت خود را از جمهوری اسلامی اعلام کردە و بە اشکال مختلف با توسل بە نیروی نظامی خویش بە سنگ اندازی و ایجاد مزاحمت و ممانعت از کار و فعالیت نیروهای سوسیالیستی در کردستان ایران و از جملە در مریوان پرداختند. “شهری کوچک و مبارزاتی بزرگ” بە این تقابل و درگیریها  نیز بطور مفصل میپردازد.

برای من کە بسیاری از شخصیتهای ذکر شدە در این کتاب را میشناسم و دوش بە دوششان برای دنیایی بهتر مبارزە کردەام، این کتاب وجە بسیار با ارزش دیگری را هم بە من خوانندە ارائە میدهد. کمونیستها معمولا بسیار متواضع هستند و کمتر بە نقش فردی خود در مبارزات و رویدادها میپردازند. شاید برای کسانی کە خود در مریوان زیستەاند و همدوش با این شخصیتها جنگیدەاند، جایگاه این افراد در مبارزات جاری روشن باشد. اما برای کسی کە خود در آنجا حضور نداشتە است سهم واقعی این انسانها ناشناختە میماند. این تواضح در بین کمونیستها تا قبل از جانباختنشان، بە سکوت در مورد جایگاە این شخصیتها در مبارزات گوناگون و نقششان می انجامد، کە بە نظر من نادرست است و جای نقد دارد. مجید حسینی در این کتاب، این شخصیتها را کە خوشبختانە هنوز تعداد زیادی از آنان در قید حیات هستند، معرفی میکند.

روایت تاریخ و رویدادهای تاریخی همیشە واکنشهای متفاوتی را در رابطە با درجە راستی نگاری و بازگویی چند و چونی وقایع با خود دارد. این مسئلە امری طبیعی است حتی و‌قتی کە راویان در نگاه و نگرششان بە جهان هم اشتراک نظر داشتە باشند. این تفاوت بە زاویە دید راوی برمیگردد. هر یک از ما ممکن است گوشەای از یک واقعە مشترک را ببینیم. این تفاوت تا وقتی کە بە قلب واقعیت نیانجامد میتواند بە دید ما از آنچە رخ دادە است وسعت ببخشد. بە نظر من مجید حسینی در بازتاب رویدادهای کردستان بە حقیقت وفادار ماندە است. روایات نویسندە، روایات یک ناظر خارجی نیست بلکە او خود در بخش اعظم این رویدادها نقش بازی کردە و عاملی فعال بودە است.  “شهری کوچک و مبارزاتی بزرگ” تقدیس گذشتە نیست. نویسندە بە همان اندازە کە بە گذشتە انقلابیش افتخار میکند، بەهمان اندازە بیرحمانە انحرافات، کاستیها و ضعفهای سیاسی، تشکیلاتی و مبارزاتی را مورد نقد قرار میدهد. او در رابطە با نگرش محفل “کانون شهر”، قبل از قیام و تا بعد از سرنگونی شاە، خودش عضو آن بود اینگونە مینویسد:

دیدگاە ما در برخورد بە عشق و روابط بین زن و مرد… مذهبی و مردسالارانە بود. فعال چپ از این نظر باید “پاک” می بود و از این نیاز طبیعی خود پرهیز کند تا “صادق” و اجتماعی باقی بماند… تفکر ما در این مورد عقب ماندەتر از تودەهای مردم عادی حتی در دورافتادەترین  روستاها بود. نداشتن رابطە عشقی و پرهیز از دوست داشتن را نوعی پرنسیپ و صداقت بە حساب می آوردیم. در حالیکە در همان زمان بیشتر دختران و پسران جوان شهری و روستایی غیر سیاسی، برای گرفتن رابطە با دختر و پسر دلخواهشان محدودیتهای سنتی و مذهبی را دور میزدند… اینکە کانون ما صرفا یک جمع مردانە باقی ماند و زنی عضو آن نشد نشانی از آن است. همان وقت زنان چپ و فعال زیادی در مریوان وجود داشتند. جذب و دعوت آنها بە فعالیت مشترک، هیچگاە تبدیل بە موضوع بحثی در میان ما نشد… تا جاییکە اطلاع دارم در همان دوران در شهر سنندج یک تا دو محفل مختلط پسر و دختر وجود داشت. (صفحە ١٦١)

این نگرش تنها بە دوران قبل از قیام ١٣٥٧و محفلی کە نویسندە کتاب عضوش بود، محدود نبود بلکە در میان بخش اعظم نیروهای چپ در کردستان تا قبل از تشکیل حزب کمونیست ایران، عمل می کرد. مجید حسینی ابایی ندارد کە از عدم توجە کافی بە عرصە آزادی زنان در مبارزات آن دوران بپردازد و اینکە این مبارزات زنان در کردستان و در درون کومەلە بود کە خود را بە کومەلە  تحمیل کرد و آنرا بە جلو راند.  خواستگاە نویسندە خانوادەای زحمتکش است و بە شیوەای گویا دیدگاە پوپولیستی انقلابیون کمونیست آندورە را ترسیم میکند کە برای تودەای شدن از آنان میخواهد کە زحمتکش شوند، مثل آنها زندگی کنند تا بە این وسیلە مورد اعتماد زحمتکشان قرار گیرند. همین دیدگاە موجب میشود کە او بعد از پایان دبیرستان بجای کار معلمی، نزدیک بە دو سال بە کار کشاورزی روی بیاورد و مشقات کار و رنج فقر و کم درآمدی را تحمل کند.

“شهری کوچک و مبارزاتی بزرگ” روایتی بسیار صادقانە از زندگی و مبارزە نویسندە در مریوان است. او در بازگویی واقعیات هر چە را کە میبیند مینویسد حتی وقتی کە بە لحاظ سیاسی ممکن است بە نفع سازمانهای سیاسی رقیب انگاشتە شود. برای او اسم بردن از چریکهای فدایی خلق، اتحادیە کمونیستها، پیکار  .. و نقشی کە در مبارزات مختلف ایفا کردەاند، کاملا طبیعی است. او آشکارا مدافع فضای باز سیاسی است کە محافل کمونیستی مریوان  سالها قبل از سقوط شاە و بعدها با تکوین و رشد کومەلە پس از پیروزی قیام بە آن پایبند بودند.

مجید حسینی همانطور کە گفتە شد، یکی از شواهد زندە چگونگی رشد و شکوفایی جنبش سوسیالیستی و کومەلە در کردستان است. او هرچند از بنیانگذاران کومەلە نبود و در اصل بعد از شروع دور اول جنبش مقاومت کردستان بە صفوف کومەلە پیوست، اما از نزدیک با  این رفقا آشنا و با تحولاتی کە منجر بە تولد و گسترش آن شد، پیوند داشتە است. این کتاب بە اعتقاد من بهترین کتابی است کە تا بحال در این زمینە نوشتە شدە است. زبان کتاب سادە و روان است. تلفیق داستانی، تاریخی و سیاسی  این اثر از گیرایی آن نە تنها کم نکردە است بلکە از نقاط قوت آن است. از تکراری شدن تحلیل سیاسی رویدادها و اشکالات  ویراستاری کە بگذریم، “شهری کوچک و مبارزاتی بزرگ” اثری بسیار ارزشمند در ترسیم چگونگی رشد و عروج جنبش سوسیالیستی در کردستان قبل و بعد از سرنگونی شاە تا آغاز دور دوم جنبش مقاومت در کردستان است. خواندن این کتاب را قلبا بە تمام کسانی کە علاقمند بە کسب تصویری صادقانە از چگونگی آغاز انقلاب ١٣٥٧ در ایران از منظر شهری کوچک بە اسم مریوان و تداوم آن در کردستان انقلابی هستند، توصیە می کنم.

0 comments
0 FacebookTwitterPinterestEmail
تازەترین بابەتکۆمەڵایەتی

بەڕێز بێت یادی بەکتاش ئابتین

by Soleyman Ghasemiani
written by Soleyman Ghasemiani

بەرێز بێت یادی بەکتاش ئابتین شاعیری گیانبەختکردووی زیندانیی

 

بەکتاش ئابتین شاعیری زیندانیی ئیرانی، رۆژی  ١٨ی بەفرانباری ١٤٠٠ی هەتاوی لە تەمەنی ٤٧ سالیدا، زنجیر لە پێ لە سەر تەختی نەخۆشخانەیەک لە تاران، دوای گیرۆدە بوون بە ویروسی کرۆنا، گیانی لە دەست دا. بەکتاش سالێک و پینج مانگ لەوە پیش حوکمی ٦ سال زیندانی بەتاوانی بانگەشەکردن دژ بە رژێمی ئیران و بەشداریکردن لە سالیادی قەتڵەکانی زنجیرەیی نووسەرانی ئیراندا، بە سەردا سەپێندرا و خرایە زیندان. بەکتاش لە ماوەی زیندانی بوونیدا دوو جار تووشی کۆرۆنا بوو کە جاری یەکەم بە سلامەت دەرچوو. جاری دووەم ٣٥ رۆژ بەر لە گیان لەدەستدانی، داوای چارەسەری دەکا بۆ تۆشبوونی دووبارەی بە کرۆنا بەڵام دەسەڵاتداران گوێ نادەنە داواکارییەکەی و دوای ١٠ رۆژ کە حاڵی بەتەواوی تێک دەچێ رەوانەی نەخۆشخانە دەکرێ بەڵام ئیتر درەنگ بوو و بەکتاش خۆی ناگرێتەوە و دەخرێتە کۆمای دەسکرد کە بە داخەوە تەنانەت ئەوەش یارمەتی نادات و دوای ٣٥ رۆژ بە پای زنجیرکراوەوە لە نەخۆشخانە گیانی لە دەست دەدا. کەمتەرخەمی بە ئاشکرای دەسەڵاتداران، سەرەڕای داوای راستەخۆی بەکتاش و بنەماڵە و پارێزەرەکانی بۆ چارەسەری دەستەبەجێ، بووە هۆی مەرگی ئەو نووسەرە بوێر و ئازادیخوازە.

بەکتاش ئابتین لە سالی ١٣٩٣وە یەکێک لە سکرتێرەکانی یەکێتی نووسەرانی ئیران بوو. ئەو ٩ کۆمەلە شیعر چاپ کراوەی هەیە. بەکتاش تەنیا نووسەر و شاعیر نەبوو بەڵکوو هاوکات خولیای کاری فیلم بوو و٨ بەرهەمی هەیە کە زۆربەیان فیلمی دێکومێنتارن.

بەکتاش ئابتین لە راستیدا کورژا. ئۆباڵی مەرگی ئەو مروڤە یەخسیر و پا بەبەندە بە ئەستۆی دەسەڵاتدارانی تاریکەسەلاتی کۆماری نگریسی ئیسلامی ئیرانە. ئەم حکومەتە تاوانبارە و یەکاویەکی سەران و کاربەدستانی دەبێ بۆ کۆشتنی بەکتاش و لەداردانی دەیان هەزار زیندانی تر و قەتڵی عامی بە کۆمەڵ بخرێنە بەر دادگا و بە سزای خۆیان بگەن. مەرگ و نەمان بۆ کۆماری ئیسلامی ئیران. سەرشۆڕبن یارانی فاشیستەکانی ئیسلامی ئیران.

 

ناوەندی هونەر و ئەدەبی کرێکاریی هانا

10-1-2022

 

0 comments
0 FacebookTwitterPinterestEmail
کۆمەڵایەتی

بۆ بەرگری و پشتیوانی لە (شێرزاد حەسەن)ی نووسەر

by Soleyman Ghasemiani
written by Soleyman Ghasemiani

بەیاننامەی ناوەندی هونەر و ئەدەبی کرێکاریی هانا

بۆ بەرگری و پشتیوانی لە (شێرزاد حەسەن)ی نووسەر

 

هەر هەڕەشەیەک بۆ سەر (شێرزاد حەسەن)ی چیرۆکنووس و ڕۆماننووس، هەڕەشەیە بۆ سەر پێشکەوتووخوازی.

بزووتنەوەی کۆنەخوازی ئیسلامی سیاسی لە کوردستان بەهەموو لقوپۆپەکانییەوە، گەرچی بەدرێژایی تەمەنی نەگریسی هەر سەرچاوەی هەڕەشە و تۆقاندنی خەڵکی ستەمدیدەی کوردستان بوونە، تادێت زیاتر هێرشەکانیان بۆسەر کۆمەڵگە چرتڕ دەکەنەوە. ئیسلامی سیاسی لە درێژەی ئەو کارنامە ڕەش و وێرانهێنەرەی بۆ کۆمەڵگە هەیانە کە دەیانەوێت ڕووی بزووتنەوە جەهالەتخوازەکان سپی بکەنەوە، وەک پیشەی دەق پێوەگرتووی خۆیان، هەرەشەی کوشتنیان لە نووسەری ناودار شێرزاد حەسەن کردووە. ئەم هێرشە گەرچی گڵۆپی سەوزی لەلایەن دەسەڵاتی ڕەش و ستەمگەری کوردایەتییەوە بۆ پێکراوە، لەبنجینەدا هێرشە بۆ سەر ئازادی و سەرجەم ئایکۆنە پێشکەوتووخوازەکان.

ئێمە وەک ناوەندی هونەر و ئەدەبی کرێکاریی هانا، بە توندی ئەم هێرشەی ئیسلامی سیاسی جەهالەتخواز سەرکۆنە دەکەین و دژی دەوەستینەوە و لەم دۆخە هەرگیز ناهێڵین شێرزاد حەسەن تەنیا بێ و جێی ناهێڵین. ئەم هەڕەشەیە لە شێرزاد حەسەن، هەڕەشەیە لەهەموو ئەو نووسەرانەی کە دڵیان بۆ ئازادی و یەکسانی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی لێدەدات.

 

ڕیسوایی بۆ ئیسلامی سیاسی لە کوردستان و جیهان

بژی ئازادی

 

ناوەندی هونەر و ئەدەبی کرێکاریی هانا

١٤ی کانوونی یەکەمی

0 comments
0 FacebookTwitterPinterestEmail
Newer Posts
Older Posts